Σωκράτης

Κορυφαίος αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος (470 -399 πΧ), που γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο πατέρας του Σωφρονίσκος ήταν γλύπτης κι η μητέρα του Φαιναρέτη μαμή. Για τη ζωή του και το φιλοσοφικό του έργο λίγα γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Κατά τον Πλάτωνα πήρε μέρος σε τρεις εκστρατείες, στην Ποτείδαια κατά τα έτη 432-429 π.Χ., στο Δήλιο το έτος 424 π.Χ. και στην Αμφίπολη το έτος 422 π.Χ. Εκτός από τις τρεις αυτές περιπτώσεις, ποτέ άλλοτε δεν εγκατέλειψε την Αθήνα. Έμαθε την τέχνη του πατέρα του και η μόρφωσή του, όταν ήταν νέος, δεν ξεπέρασε το συνηθισμένο μέτρο του τόπου. Στη φιλοσοφία ήταν αυτοδίδακτος, μα οι μεταγενέστεροι του "έδωσαν" για δάσκαλο τον Αρχέλαο. Είχε σχέσεις με τους σοφιστές και σαν αποστολή του είχε να ξυπνήσει τους συμπολίτες του από τη διανοητική νάρκη και να τους κάνει να σκεφτούν για το νόημα της ζωής και το καλό τους. Στο σκοπό αυτό αφιέρωσε όλη του τη ζωή, μέσα στη μεγαλύτερη φτώχεια, δίπλα στη γυναίκα του την Ξανθίππη, με τέλεια παραμέληση του εαυτού του, χωρίς την παραμικρότερη αμοιβή. Υπόδειγμα ολιγάρκειας, δικαιοσύνης, ηθικής αγνότητας και ευσέβειας, λεπτός και έξυπνος, ήταν για όλους γενικά τους ανθρώπους αντικείμενο θερμής λατρείας. Με την κριτική που έκανε στο δημοκρατικό πολίτευμα και με τον έλεγχο των ανθρώπων απέκτησε, όπως ήταν φυσικό, και αρκετούς εχθρούς. Ο Σωκράτης δεν άφησε συγγράμματα κι έτσι για μας τα έργα των μαθητών του, του Ξενοφώντα και του Πλάτωνα, είναι η μοναδική πηγή, που μας δίνει στοιχεία για την προσωπικότητα του αρχαίου φιλόσοφου. Πολύτιμες επίσης είναι και οι πληροφορίες του Αριστοτέλη, που δεν περιέχουν όμως τίποτα που στην ουσία να μη βρίσκεται στον Πλάτωνα και Ξενοφώντα. Το πολυτιμότερο μνημείο απ' όλη αυτήν τη φιλολογία είναι η "Απολογία του Σωκράτους", στην οποία ο συγγραφέας της Πλάτωνας μας δίνει με λίγες, αλλά αδρές γραμμές, την εικόνα της προσωπικότητας του μεγάλου δασκάλου. Με το Σωκράτη αρχίζει η ανθρωπολογική περίοδος της ελληνικής φιλοσοφίας. Γιατί αυτός δεν ασχολείται, όπως οι προηγούμενοί του, με μεταφυσικά και γνωσιολογικά προβλήματα, αλλά ξεκινά από τον άνθρωπο, που αποτελεί το κύριο υποκείμενο της φιλοσοφικής του έρευνας. Ο φιλόσοφος αυτός εξετάζει τα πάντα από την άποψη του ηθικού αιτήματος, και όλη του η έρευνα διέπεται από ηθικές αρχές. Σκοπός του ήταν η ηθική βελτίωση των ανθρώπων. Αυτό όμως δεν μπορούσε να γίνει με κηρύγματα, παρά μόνο αν κατάφερνε με την προσωπική επικοινωνία να τους παρακινήσει να δουλέψουν οι ίδιοι οι άνθρωποι πάνω στον εαυτό τους. Αλλά αυτό είχε σαν προϋπόθεση την αυτοεπίγνωση (γνώθι σαυτόν). Έτσι ο Σωκράτης έφτασε σε μία περίεργη μέθοδο δοκιμής των ανθρώπων, που την ασκούσε με τη συνομιλία πρόσωπο με πρόσωπο, με τη διαλεκτική, όπως την είπαν. Μέθοδο και στη μαιευτική του που μ' αυτή ζητούσε να ξαναγεννήσει μέσα στους ανθρώπους την ορμή για το καλό. Τι είχε όμως να προσφέρει στους ανθρώπους; Όχι βέβαια έτοιμες θεωρίες και καλοδιατυπωμένες. Γιατί, όπως έλεγε, "εν οίδα ότι ουδέν οίδα", ένα, δηλαδή, ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα. Το μόνο λοιπόν που κατάφερνε ήταν να φέρνει τους ανθρώπους σε αμηχανία και να τους βάζει σε ανησυχία. Γι' αυτό έδειχνε συχνά ότι ο ίδιος θέλει να διδαχτεί από τους άλλους. Σε λίγο όμως ξεσκέπαζε τη διανοητική τους κατωτερότητα κι έπειτα η ομιλία του τραβούσε πάντα στον ίδιο σκοπό, πώς ο άνθρωπος θα γίνει αγαθός και δίκαιος. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο Σωκράτης είναι ο εισηγητής της επαγωγικής μεθόδου, του ορισμού των εννοιών κι ο θεμελιωτής της ηθικής. Ο Σωκράτης ζητούσε πίσω από τα ήθη, που κυριαρχούσαν στην εποχή του, την ηθικότητα, πίσω από το δίκαιο, που ίσχυε, τη δικαιοσύνη, πίσω από τις καθιερωμένες από την ιστορία πολιτείες, σταθερές, αρχές για τη συμβίωση των ανθρώπων. Όλα αυτά όμως ήταν προβλήματα πρακτικά που συγκεφαλαιώνονταν σ' ένα μόνο πρόβλημα: πώς ζει κανείς σωστά; Η απάντηση στο ερώτημα ήταν για το Σωκράτη προϋπόθεση και εγγύηση για την επιτυχία του ανθρώπου, που, κατά τη γνώμη του, η πλέον σημαντική υποχρέωσή του ήταν η φροντίδα για την ψυχή του (ψυχής θεραπεία). Κατά τον Σωκράτη για ν' απαντήσει κανείς στο ερώτημα αυτό έπρεπε να έχει κατανοήσει την ουσία του καλού και του κακού. Ο Σωκράτης ήταν βέβαιος ότι μία πραγματική δυστυχία υπάρχει, δηλαδή να κάνει κανείς το κακό και μία πραγματική ευτυχία, να κάνει το καλό. Επειδή λοιπόν δεν θέλει κανείς να είναι δυστυχισμένος, έτσι κανείς δεν είναι θεληματικά κακός (ουδείς εκών κακός).
Ο Σωκράτης δίδασκε ότι σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αδικούμε κανέναν, ούτε και τους εχθρούς μας και είναι καλύτερο να αδικιέται κανείς παρά να αδικεί και προτιμότερο να υποβληθεί σε κάθε βάσανο, ακόμα και στο θάνατο, παρά να κάνει αδικία. Η σωκρατική αυτή ηθική είναι προσανατολισμένη στην παρούσα ζωή. Το ζήτημα αν υπάρχει ζωή ή όχι ύστερα από το θάνατο το αφήνει ανοιχτό. Από την άποψη αυτή, ο Σωκράτης χώρισε την ηθική από τη θρησκεία και θεμελίωσε την αυτονομία της. Με την πολιτική δεν ασχολήθηκε ο μεγάλος φιλόσοφος ούτε θεωρητικά ούτε πρακτικά. Υπήρξε όμως πάντα φιλόνομος πολίτης και στην ειρήνη και στον πόλεμο. Το έτος 399 π.Χ. με την κατηγορία ότι εισάγει στην πόλη των Αθηνών "καινά δαιμόνια" δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο και πέθανε αφού ήπιε το κώνειο.
Πηγή: Live-Pedia