Ρεπορτάζ από το παρελθόν - Ακρωτήρι, 40 χρόνια ανασκαφής Ι

Αρθρογραφεί ο Δημήτρης Πράσσος, εφημερίδα «Κοινή Γνώμη»
Το 1937, ο 36χρονος τότε, έφορος του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου Κρήτης, Σπυρίδων Μαρινάτος (1901-1974) καταπλήσσει τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, όταν από το βήμα του «Β΄ Τουρκικού Συνεδρίου Ιστορίας και Αρχαιολογίας» στην Κωνσταντινούπολη, εισηγείται μια καινοφανή θεωρία.
Σύμφωνα με αυτή, υπεύθυνη για τη σταδιακή παρακμή και την τελική πτώση της Μινωικής Αυτοκρατορίας, ήταν η φοβερή έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης. Για να τεκμηριώσει τον ισχυρισμό του, χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την έκρηξη του Κρακατάου στην Ινδονησία (7 Αυγούστου 1883) εκτιμώντας πως η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας ήταν τετραπλάσιας ισχύος.
Κρακατάου και Θήρα
Ο αρχαιολόγος παραθέτει τις καταστροφές που προκάλεσε το Κρακατάου, υποστηρίζοντας, ότι οι σημαντικότερες προήλθαν από τα ύψους 30 μέτρων παλιρροιακά κύματα (τσουνάμι) που «εξύρισαν κυριολεκτικώς πόλεις και χωρία, παρέσυραν δάση, ογκολίθους, σιδηροδρομικάς τροχιάς και ατμομηχανάς, έρριψαν δε πλοία εις την ξηράν, ων εν εις απόστασιν χιλιομέτρων ολοκλήρων από τας παραλίας, αφανίσαντα εν όλω 36.417 ψυχάς». Με δεδομένο ότι η απόσταση Σαντορίνης Κρήτης, είναι περίπου 130 χιλιόμετρα και το βάθος της θάλασσας είναι μεγαλύτερο από του Κρακατάου «πράγμα το οποίον αυξάνει την ταχύτητα και άρα την καταστρεπτικότητα του κύματος» ο Μαρινάτος συμπεραίνει: «Δύναται λοιπόν να θεωρηθεί απολύτως βέβαιον ότι η τετραπλασίας δυνάμεως έκρηξις της Θήρας επροξένησε φαινόμενα φοβερώτερα ή η εν Κρακατάου».
Στην εισήγησή του που δημοσιεύθηκε στο συλλογικό τόμο «Σαντορίνη» (Μιχαήλ Δανέζης- Αθήνα, 1940), ο κεφαλλονίτης επιστήμονας, παραθέτει μια γλαφυρή περιγραφή του προϊστορικού ολέθρου. « Αι παράλιαι πόλεις και οικισμοί […] αφηρπάγησαν εν διαστήματι δυτερολέπτων. Οι στόλοι του Μίνωος συνετρίβησαν όχι απλώς εναντίον των θαλασσίων βράχων, αλλά εναντίον των βουνών. Μεγάλοι σεισμοί, οι οποίοι πιθανώτατα προηγήθησαν της εκρήξεως, ηρήμωσαν και το εσωτερικόν της νήσου. Οι τρομαγμένοι κάτοικοι επίστευσαν, ότι η Μεγάλη Μήτηρ Θεά απέστρεψε το πρόσωπό της από της νήσου».
Ένα όνειρο ζωής
Δύο χρόνια αργότερα (1939), ο Μαρινάτος εκλέγεται τακτικός καθηγητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και την ίδια περίοδο δημοσιεύει τη θεωρία του στην έγκυρη βρετανικής επιθεώρησης «Antiquity» («The Volcanic Destruction of Minoan Crete» - «Η Ηφαιστειακή Καταστροφή της Μινωική Κρήτης» «Antiquity» vol.13 1939). Το δημοσίευμα, προκάλεσε ζωηρή αίσθηση στον επιστημονικό κόσμο της εποχής. Ήταν όμως μια ταραγμένη και ζοφερή περίοδος. Η Ευρώπη βυθιζόταν στο σκοτάδι του ναζισμού και του φασισμού και ο ελληνοιταλικός πόλεμος βρισκόταν επί θύραις. Έτσι, η διεξαγωγή σοβαρής επιτόπιας έρευνας, ήταν ανέφικτη. Αλλά ο Μαρινάτος, ήταν πεπεισμένος για τη βασιμότητα της εικασίας του. Τη σιγουριά του τροφοδοτούσαν τα ίχνη ηφαιστειακής τέφρας, που είχε ανακαλύψει το 1932, ανασκάπτοντας την Αμνισό του Ρεθύμνου.
Έπρεπε να περάσουν κοντά 40 χρόνια, για να μπορέσει να κάνει συστηματική ανασκαφή προκειμένου να επαληθεύσει την πολύκροτη θεωρία του. Προηγήθηκαν βέβαια κάποιες έρευνες το 1942, αλλά βασίστηκαν κυρίως στα ευρήματα που είχαν ανακαλύψει οι Αλαφούζος- Νομικός- Χρηστομάνος και οι Γάλλοι Gorceix, Mamet καθώς και στις μελέτες του διάσημου ηφαιστειολόγου Fouque. Ο Μαρινάτος επανέρχεται το 1962, και η προκαταρτική έρευνα ενισχύει την πίστη του για την ύπαρξη σημαντικών ευρημάτων στην περιοχή.«Εις το ημερολόγιον μου του 1962 υπό ημερομηνίαν 26 Ιουνίου αναγράφεται: «Φαίνεται να ήτο σπουδαίον κέντρον το Ακρωτήρι». Εκ των υπολοίπων εκδρομών η του Ιουλίου 1964 επέρρωσεν ακόμη περισσότερον την ανωτέρω γνώμην» γράφει στον συλλογικό τόμο «Σαντορίνη» (Μιχαήλ Δανέζης- επιμέλεια Εμμανουήλ Λιγνός. Αθήνα - 1971).
Η αυγή μιας λαμπρής ανακάλυψης
Λίγα χρόνια μετά, το όνειρο του γίνεται πράξη. Ήταν Μάιος του 1967, όταν πήγε στη Σαντορίνη για να ανακαλύψει ίχνη που θα αποδείκνυαν την οργανική σύνδεση των προϊστορικών κατοίκων του νησιού, με τη Μινωική Αυτοκρατορία. Η πρώτη έρευνα διάρκεσε μια εβδομάδα και καθώς ήταν από τους πρώτους που κατανόησαν βαθιά την έννοια της Διεπιστημονικότητας, συνοδευόταν από δύο ειδικευμένους επιστήμονες. Τον αμερικανό καθηγητή ναυπηγικής και ωκεανογραφίας James Mavor (1923-2006) που μετέφερε ένα μικρό σεισμογράφο και την ειδικευμένη στη ραδιοχρονολόγηση φυσικό, δρ Ελίζαμπεθ Ράλφ που χειριζόταν ένα μαγνητόμετρο καισίου. «Ούτε τον εν ούτε το έτερον μηχάνημα απέδωκαν αποτελέσματα» σημειώνει ο καθηγητής και συνεχίζει: «Εν τω μεταξύ εγώ ηρεύνων τα γνώριμα μέρη και εν τέλει επελέγη εις αγρός (Ν. Μπρόνου) προς ανασκαφήν εις θέσιν Ακρωτηριανά ή Φαβατάδες».
Η επιλογή του Ακρωτηρίου, δεν ήταν τυχαία. Όπως αναφέρει ο διάδοχος του στη διεύθυνση της ανασκαφής, καθηγητής Χρίστος Ντούμας («Ξεθάβοντας μια νεκρή πολιτεία στο Ακρωτήρι Θήρας» - περιοδικό Άλς, 1ο τεύχος- 2003), υπήρχαν πολλοί λόγοι που συνηγορούσαν. Η περιοχή ήταν παραθαλάσσια και πεδινή, άρα ευνοούσε την γεωργική, αλιευτική δραστηριότητα. Επίσης ήταν αποτελεσματικά προστατευμένη από τους βόρειους ανέμους, γεγονός που ευνοούσε την έναρξη ναυτικής δραστηριότητας. Επιπρόσθετα, βρίσκεται στο νότο του νησιού και σε μέρες με μεγάλη διαύγεια, αχνοφαίνονται τα κρητικά βουνά, κάτι που ήταν «συνεχές κίνητρο για θαλασσινές εξορμήσεις». Στη Σαντορίνη, λέγεται επίσης ότι σημαντικό ρόλο έπαιξαν οι υποδείξεις του Μηνά Αρβανίτη, που έγινε ο πρώτος φύλακας της Ανασκαφής, και η προσφορά του υπήρξε επί δεκαετίες ανεκτίμητη. Αλλά και Νικόλαος Πελέκης, γιος του πρώτου αρχαιοφύλακα της Αρχαίας Θήρας Ηλία Πελέκη, φαίνεται πως έδωσε σημαντικές πληροφορίες στο Μαρινάτο.
Πολύ σύντομα, οι ανασκαφικές τάφροι, άρχισαν να δίνουν τα πρώτα ενθαρρυντικά αποτελέσματα. «Κατά την περιφέρεια κυκλοτερούς λίθου ευρέθησαν τα πρώτα κατά χώραν ευρήματα, λύχνος σχιστολίθου, με τα σημεία της αιθάλης εμφανή εισέτι επί της μύξης και βαθύ άωτον κύπελλον». Κάποια από αυτά φαίνονταν να επιβεβαιώνουν τη θεωρία του. «Τέλος, δύο όστρακα μικρών αγγείων ήταν γνήσια Μινωικά» σημειώνει χαρακτηριστικά. Ανασκάπτοντας όμως ένα οίκημα, παρατηρεί και κάτι άλλο, απρόσμενο ίσως. «Τα περιστατικά της ανασκαφής εδείκνυον, ότι ευρισκόμεθα μάλλον ενώπιον άνω πατώματος και ουχί ισογείου». Ώστε το Ακρωτήρι, δεν ήταν ένα απλό ψαροχώρι, ή μια απομακρυσμένη αποικία! Ήταν μια αναπτυγμένη και ευημερούσα πόλη, με διώροφα κτίρια και ποιος ξέρει τι άλλο. Ο Μαρινάτος βρισκόταν στην απαρχή μιας μεγάλης αρχαιολογικής ανακάλυψης!
01-04-08