Σαντορίνη: Τα υπόσκαφα

Είναι η κυρίαρχη αρχιτεκτονική μορφή στη Σαντορίνη. Μέσα στην άσπα, την εύπλαστη αλλά και ισχυρή ως δομικό υλικό θηραϊκή γη, οι πολυμήχανοι κάτοικοι του νησιού έσκαψαν τα σπίτια τους και κάποιες φορές τα χωριά τους ολόκληρα. Τα περισσότερα κτίρια κατά μήκος του φρυδιού της Καλντέρας των Φηρών και της Οίας είναι υπόσκαφα. Στο Βόθωνα, στη Φοινικιά και στον Καρτεράδο, η πολεοδομική ανάπτυξη ακολουθεί τις κοίτες χειμάρρων – στα φαγωμένα τους τοιχώματα έχουν σκαφτεί τα σπίτια. Στις περιοχές που χάρη στη θέα τους έχουν σήμερα τη μεγαλύτερη αξία, παλιότερα ζούσαν τα φτωχότερα τμήματα του πληθυσμού. Οι άρχοντες και οι καπετάνιοι δεν έσκαβαν τα σπίτια τους στον γκρεμό, αλλά τα έχτιζαν στην πάνω μεριά της Οίας ή στα βόρεια Φηρά. Εκτός από τους υπόσκαφους οικισμούς της ενδοχώρας και τους γραμμικούς, αυτούς δηλαδή που αναπτύσσονται στο χείλος του γκρεμού της Καλντέρας (Φηρά, Οία), σκαφτά σπίτια βρίσκουμε και στους μεσαιωνικούς οχυρούς οικισμούς (Πύργος, Εμπορειό, Ακρωτήρι). Χαρακτηριστικό των υπόσκαφων σπιτιών είναι οι χυτοί θόλοι διάφορων μορφών (σταυροθόλια, τεταρτοθόλια). Τα τοπικά ηφαιστειογενή υλικά, αναμειγνυόμενα με τον ασβέστη, δημιουργούν ένα πολύ ισχυρό κονίαμα που επιτρέπει τη δημιουργία θόλων χωρίς στήριξη με ξύλο ή σίδερο, υλικά δυσεύρετα στο νησί. Δημιουργήθηκαν έτσι μορφές με μεγάλη πλαστικότητα, που τις ζήλεψαν αρχιτέκτονες πρωτεργάτες του μοντέρνου κινήματος, όπως ο Λε Κορμπιζιέ και ο Άλβαρ Άαλτο. Με βάση τις αρχές της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής, το υπόσκαφο θεωρείται ιδανικό σπίτι, αφού συνδυάζει ζέστη το χειμώνα και δροσιά το καλοκαίρι. Στα οικιστικά σύνολα της Σαντορίνης, ο κοινόχρηστος και ο ιδιωτικός χώρος μερικές φορές... ταυτίζονται.
Τα υπόσκαφα σπίτια τα συναντάμε σε υπόσκαφους & γραμμικούς οικισμούς. Το σπίτι είναι ένας χώρος «αρνητικός», λαξευμένος στο βράχο στο μέτωπο της άσπας. Στενομέτωπα σπίτια, με μεγάλο βάθος, αποτελούνται από 2 χώρους. Ο μπροστινός χώρος είναι για διημέρευση & ο πίσω για ύπνο. Στην πρόσοψη των κτιστών σπιτιών ο τοίχος είναι κτιστός με τα απαραίτητα για το φωτισμό ανοίγματα. Παρόμοια ανοίγματα φέρει & ο διαχωριστικός τοίχος, τα οποία όμως δημιουργούν πρόβλημα στον φωτισμό & αερισμό του χώρου που βρίσκεται στο πίσω μέρος της κατοικίας.
Οι φέροντες τοίχοι μπορούν να έχουν πάχος 30-65 εκ. ενώ οι ελεύθεροι τοίχοι, τα στηθαία κλπ. πάχος 20-25 εκ. .Όλες οι επιφάνειες των τοίχων επιχρίονται με λάσπη (μείγμα θηραϊκής γης με νερό) και ορισμένες φορές, για την ενίσχυση της λάσπης, σφηνώνονται μικρά κομμάτια κοκκινόπετρας κατά διαστήματα στον σοβά.
Η οροφή είναι ημικυλινδρική για στατικούς λόγους. Το ημικυλινδρικό σχήμα της βοήθα στην αύξηση του φωτισμού & του αερισμού στο βάθος των κατοικιών. Ο ρόλος τους είναι πολύ σπουδαίος τις ζεστές ημέρες. Λόγω του μεγάλου ύψους, ο ανυψούμενος ζεστός αέρας συγκεντρώνεται ψηλά & φεύγει εύκολα από το φεγγίτη της πρόσοψης.
Η θερμοχωρητικότητα των υπόσκαφων σπιτιών είναι θεωρητικά άπειρη. Είναι αυτή της γης. Έτσι η θερμοκρασία των τοιχωμάτων διατηρείται σταθερή γύρω στους 18ºC. Αποτέλεσμα αυτού είναι να διατηρείται χαμηλή & σχεδόν σταθερή η θερμοκρασία στο εσωτερικό των υπόσκαφων σπιτιών. Σ΄ αυτούς τους χώρους, το αίσθημα δροσιάς οφείλεται στην απορρόφηση θερμότητας από τον εσωτερικό αέρα προς τα τοιχώματα της σπηλιάς. Συμβαίνει κάτι ανάλογο δηλαδή , με τις «μπίμτσες» στις ζαγορινές κατοικίες.
Η παρουσία αυξημένης υγρασίας που ενισχύεται λόγω κακού αερισμού, κάνει αυτούς τους χώρους ανθυγιεινούς. Πολλές φορές ένα μέρος του χώρου διημέρευσης είναι κτισμένο έξω από το υπόσκαφο τμήμα του. Αυτό εξαρτάται από την οικονομική δυνατότητα του ιδιοκτήτη.
Πηγή: http://allisantorini.blogspot.com/