Ανασκαφές ζωής στο Ακρωτήρι Θήρας

Η συντήρηση και η μελέτη πλήθους παλαιών και νέων ευρημάτων φέρνει στο φως απρόσμενες πληροφορίες για τη ζωή στην περιοχή
Της Γιωτας Συκκα
Στο «σάντουιτς» συντήρησης μπαίνει κόλλα, κόκκοι άμμου και φελιζόλ. Από κοντά ο ζωγράφος, ο συντηρητής και ο αρχαιολόγος, συνεργάτες όλοι στο επιστημονικό φυτώριο του αρχαιολογικού χώρου του Ακρωτηρίου Θήρας, παρακολουθούν λεπτό προς λεπτό τις εργασίες. Η μισή τοιχογραφία είναι έτοιμη να στηθεί στην κατάλληλη κατασκευή που φτιάχτηκε στο εργαστήριο. Ετσι κι αλλιώς, ολόκληρη δεν χωράει πουθενά. Η χαρά καθρεφτίζεται στα πρόσωπα όλων. Αυτές τις ημέρες τελειώνει η συντήρηση αυτής της τεράστιας σύνθεσης που βρισκόταν στον τρίτο όροφο της Ξεστής 3. Αυτό μαρτυρούν οι διαστάσεις της, μας λέει ο διευθυντής των ανασκαφών των Ακρωτηρίου Χρίστος Ντούμας. «Κάλυπτε τον τοίχο μιας αίθουσας που πρέπει να είχε διαστάσεις τουλάχιστον 5,50 μ. x 3,30 μ.».
Η πιο μεγάλη τοιχογραφία
Είναι η μεγαλύτερη τοιχογραφία –σπείρες το επαναλαμβανόμενο θέμα της– με την οποία έχουν καταπιαστεί ώς τώρα. Μοιρασμένη σε δύο τελάρα για να μπορούν να τη σηκώσουν είναι το καμάρι των παιδιών στο εργαστήρι του Ακρωτηρίου. Αλλά δεν είναι μόνο αυτή. Καλάθια, δίχτυα, κατάλοιπα ψαριών, κομμάτια υφάσματος, ξύλα, κρόταλα είναι ορισμένα από τα τελευταία ευρήματα που έχουν πάρει θέση στο μικροσκόπιο, όπως κι όλα όσα βγήκαν στην ανασκαφή τα χρόνια του Μαρινάτου. Ολα επανεξετάζονται με νέα ματιά. Η πελαγίσια τσιπούρα που βρέθηκε ακέραιη να πλέει στην ελαφρόπετρα –άλλωστε, γι’ αυτό διασώθηκε–, ανήκει στα καινούργια ευρήματα. Μας δίνει πληροφορίες για το πώς πάστωναν τα ψάρια και πώς τα ψάρευαν, ενώ οι σπόροι δίνουν πληροφορίες για τους κινδύνους που διέτρεχαν οι σοδειές του οικισμού. Στα δωμάτια που συγκεντρώνονται τα χάλκινα ευρήματα επίσης επικρατεί ενθουσιασμός, όπως και στα υπόλοιπα των εργαστηρίων όπου κυριαρχεί το νέο αίμα. Τα εργαστήρια καλύπτουν όλες τις ειδικότητες και σφύζουν από ζωή. Εν αντιθέσει με τους χώρους του «τραυματισμένου» στεγάστρου, όπου επικρατεί ησυχία.
Ευρήματα τεράστιας αξίας
Υπάρχει σύγχυση στη συνείδηση του κοινού για το τι ακριβώς συμβαίνει στον αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου. Τα ευρήματα είναι τεράστιας σημασίας και αξίας. Η σπουδαιότητά τους θεωρήθηκε ανάλογη των ευρημάτων του Σλήμαν στις Μυκήνες και του Εβανς στην Κνωσό. Οι τοιχογραφίες της Θήρας, που έφερε στο φως τη δεκαετία του ’60 ο Σπυρίδων Μαρινάτος είναι πράγματι εντυπωσιακά έργα τέχνης που μας έδωσαν απρόσμενες πληροφορίες για τις συνήθειες και την καθημερινότητα των κατοίκων της εποχής, τον πλούτο τους, την αστική αρχιτεκτονική, τη διατροφή τους, το εμπόριο και τις ανταλλαγές που είχαν. Εκατοντάδες τετραγωνικά μέτρα, που προστάτεψε η ηφαιστειακή λάβα σκεπάζοντας τον οικισμό και όλο το νησί. Αυτά ακριβώς μελετώνται και συντηρούνται δεκαετίες τώρα από τον συνεχιστή των ανασκαφών Χρίστο Ντούμα, που εκπαίδευσε στο Ακρωτήρι γενιές συντηρητών. Μαζί και τα καινούργια που ήρθαν στο φως κατά τη διάρκεια των εργασιών για την εγκατάσταση του στεγάστρου. Κι όμως, αν ρωτήσει κανείς το ευρύ κοινό τι γνωρίζει για το θαύμα που συντελείται στη Σαντορίνη, οι γνώσεις του είναι περιορισμένες. Κάποιες αναφορές ίσως στις συνθέσεις που απεικονίζουν τις εντυπωσιακές Κροκοσυλλέκτριες, τους ψαράδες από τη Δυτική Οικία ή την Ιέρεια, όπως τα θυμούνται από τα σχολικά βιβλία, κάποια λευκώματα ή προϊόντα στα πωλητήρια των μουσείων αλλά τίποτε περισσότερο. Ακόμη και η εντύπωση που έχουν από την έκθεση στον όροφο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου δεν είναι ολοκληρωμένη. Ούτε βέβαια από την έκθεση στο στριμωγμένο Μουσείο της Προϊστορικής Θήρας στα Φηρά. Πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν, όταν το μεγαλύτερο μέρος των θησαυρών μένει αναξιοποίητο.
Αποθήκες με θησαυρούς
Αποθήκες και εργαστήρια στον αρχαιολογικό χώρο είναι ακόμη γεμάτα με θησαυρούς που αποκάλυψε ο Μαρινάτος. Μια συστηματική χρηματοδότηση –ώστε να απασχολείται μόνιμα συνεργείο 8 - 10 συντηρητών– θα συντόμευε τους χρόνους. Οπως και η ξεκάθαρη χρηματοδότηση. Να μη θυμίζει η οικονομική ενίσχυση του υπουργείου Πολιτισμού κάθε χρόνο μπακαλική. Οπως φέτος. Ο Χρ. Ντούμας ζήτησε 300.000 ευρώ από το υπουργείο, στην αρχή του χρόνου υπεγράφη απόφαση ότι θα του δώσουν 52.800 ευρώ έναντι, κι ακόμη τα περιμένει...
Οποιαδήποτε άλλη χώρα αν είχε στη διάθεσή της το Ακρωτήρι θα έκανε θαύματα. Σίγουρα θα έφτιαχνε ένα μεγάλο μουσείο επί τόπου και μέχρι την ανέγερσή του, το υλικό από τις τελευταίες ανασκαφές θα αποτελούσε βασική πηγή περιοδικών εκθέσεων. Μόνο για τον χρυσό αίγαγρο βρήκαν χώρο στο μικρό μουσείο στα Φηρά, ενώ οι υπουργικές υποσχέσεις ξεχάστηκαν από το 2000. Οι ιθύνοντες δεν αναζητούν ούτε ένα μοντέλο διαχείρισης, ενώ για τη μεγάλη εκκρεμότητα, την αποκατάσταση του στεγάστρου, σιωπούν. Τρίτο καλοκαίρι φέτος, μετά το τραγικό συμβάν του 2005, το Ακρωτήρι έμεινε κλειστό.
Αναγκαίο το μουσείο στον χώρο
Απαραίτητο είναι ένα μουσείο. Ο χώρος υπάρχει. Ανατολικά του ανασκαμμένου, μπορεί να αναπτυχθεί ένα μεγάλο μουσείο που θα καλύπτει τις εκθεσιακές και τις εργαστηριακές ανάγκες. Αντίθετα με τον Σπ. Μαρινάτο που ήθελε τις τοιχογραφίες στην Αθήνα και ονειρευόταν μια Πινακοθήκη με αυτές, ο Χρίστος Ντούμας έχει άλλη άποψη. «Δεν πρέπει να απομονώσουμε τις τοιχογραφίες από όλα τα άλλα ευρήματα. Πρέπει και ο τελευταίος πολίτης να καταλαβαίνει τι ήταν αυτός ο πολιτισμός και πώς έφτασε εκεί.
Το Ακρωτήρι χρειάζεται ένα μεγάλο μουσείο στον αρχαιολογικό χώρο. Οπως έχουν οι Δελφοί και η Ολυμπία. Είναι μια συνέχεια. Και η ένστασή μου στη συζήτηση που γίνεται τελευταία με αφορμή το σ.ν. για το νέο Μουσείο της Ακρόπολης είναι ότι δεν μπορεί να κάνεις ανεξάρτητη την Ολυμπία από το Μουσείο της ή τη Δήλο από το δικό της».
Εν τω μεταξύ στο Ακρωτήρι, ετοιμάζουν ένα μικρό μουσείο δίπλα στο μνημείο του Μαρινάτου. Θα έχει όλα τα προσωπικά του αντικείμενα, το ράντζο που κοιμόταν στην ανασκαφή, τις μαγνητοταινίες με τη μουσική του Μπετόβεν που του άρεσε να ακούει, αντικείμενα αγαπημένα που τα πρόσφερε η κόρη του Νανώ.
Το στέγαστρο
Στο στέγαστρο ωστόσο τα έργα καθυστερούν. «Η μελέτη αποκατάστασης έχει περάσει από το ΚΑΣ, οι υπηρεσίες του ΥΠΠΟ έχουν θέσει κάποιους όρους στην εργολήπτρια κοινοπραξία και είμαστε στο στάδιο της διαπραγμάτευσης να τηρηθούν. Πρόκειται για λεπτομέρειες πριν πάρουμε την άδεια της πολεοδομίας Θήρας». Ωστόσο, δεν κρύβει την αντίθεσή του σε παλιότερα σχέδια του ΥΠΠΟ. «Επί υπουργίας Βουλγαράκη ξεκίνησε μια προσπάθεια να φύγει το έργο από την Αρχαιολογική Εταιρεία και να πάει στο υπουργείο Πολιτισμού με το πρόσχημα ότι το ΥΠΠΟ έχει τεχνικές υπηρεσίες. Ολη αυτή η διαδικασία έγινε για να δικαιολογήσει την κωλυσιεργία και την καθυστέρηση. Το έχω επισημάνει άλλωστε στο ΥΠΠΟ, πως αν πάρει το έργο, ίσως ξοδευτούν κι άλλα ποσά, ενώ αν παραμείνει στην Αρχαιολογική Εταιρεία δεν θα δοθεί ούτε ένα ευρώ παραπάνω». Στην παρατήρηση ότι η Α.Ε. δεν έχει τους μηχανισμούς, ο Χρ. Ντούμας είναι κατηγορηματικός: «Εχει τους μηχανισμούς. Εγκρίθηκε άλλωστε από την Ευρωπαϊκή Ενωση».
Μα μήπως η J&P, που έχει όλα τα μεγάλα έργα της Ελλάδας, δεν γεννά απορίες πώς είναι δυνατόν να μην μπορεί να ολοκληρώσει το συγκεκριμένο έργο;
Η συντήρηση αποκαλύπτει...
«Από το 1975 που η Αρχαιολογική Εταιρεία μού ανέθεσε τη διεύθυνση της ανασκαφής έβαλα ως κύριο στόχο τη συντήρηση των ευρημάτων, τη μελέτη και την επεξεργασία τους για να μπορέσουμε να καταλάβουμε ποια ήταν η κοινωνία που έζησε στο χώρο. Ο όγκος των ευρημάτων ήταν τεράστιος και μόνο για τη συντήρηση των τοιχογραφιών τότε, λογάριαζα πως ήθελα 30 χρόνια. Επεσα έξω. Θέλω άλλα 30 και δεν θα προλάβω».
Στις πλάτες του δεν έχει μόνο τον αρχαιολογικό χώρο ο Χρ. Ντούμας, αλλά να βρίσκει κάθε φορά χρήματα, χορηγούς ώστε να καλύψει χρόνιες ανάγκες και να αντιμετωπίσει τον «ηλίθιο», όπως λέει, νόμο, που δεν του επιτρέπει να έχει συμβάσεις με το Δημόσιο επί δύο χρόνια. «Αυτό μου απαγορεύει να χρησιμοποιώ τους συντηρητές που εκπαιδεύονται και είναι έτοιμοι να αναλάβουν τη διαχείριση των αριστουργημάτων του Ακρωτηρίου».
Κατάλοιπα υφάσματος
Η συντηρήτρια των χάλκινων ευρημάτων ανακάλυψε σε ένα αντικείμενο κάτι περίεργα κατάλοιπα που έμοιαζαν με ύφασμα. Το μικροσκόπιο και οι ειδικοί το επιβεβαίωσαν. Πράγματι ήταν ύφασμα. Ετσι τώρα κοιτάζουν εκ νέου όλα τα χάλκινα αντικείμενα, μήπως συναντήσουν κι άλλες εκπλήξεις. «Η σκουριά του χαλκού δεν επέτρεψε την αποσύνθεση του οργανικού υλικού. Κάνουμε λοιπόν με το Κέντρο Μελέτης Αρχαίου Υφάσματος μια ολόκληρη προσπάθεια να σώσουμε ό,τι μπορούμε. Πρόκειται για μια τεράστια ανακάλυψη που δεν την υπολογίζαμε». Οπως μια ποικιλία ψαριών που βρήκαν σε μεγάλο βάθος. Μερικά από αυτά διατηρήθηκαν πολύ καλά. «Μάθαμε πώς έφτιαχναν τα παστά ενώ από το είδος των ψαριών η ειδική ιχθυολόγος μας μελέτησε και τους τρόπους ψαρέματος. Με την οργάνωση αυτού του είδους των εργαστηρίων καταφέραμε να προσεγγίζουμε πτυχές του βίου και της καθημερινότητάς τους που δεν τις υποψιαζόμασταν».
Ροδιές και κέδροι
Μικρολεπτομέρειες έδωσαν και πληροφορίες που ανατρέπουν τα μέχρι τώρα δεδομένα. Για παράδειγμα, αναλύοντας τα κάρβουνα από μια φάση που είναι στο τέλος της πρώιμης εποχής του Χαλκού - αρχές της μέσης (γύρω στο 2000 π.Χ.) η βοτανολόγος βρήκε ότι είχαμε ξύλα που δεν προέρχονται από τη χλωρίδα του νησιού. Ηταν κέδροι του Λιβάνου. Συγκλονιστικό χαρακτηρίζει ο Χρ. Ντούμας το καρβουνάκι από ξύλο ροδιάς. «Από τις μέχρι τώρα μαρτυρίες, πιστεύαμε πως το ρόδι ήρθε στη Μεσόγειο τον 14ο αι. π.Χ. Το γνωρίζαμε κυρίως από την κρητομυκηναϊκή τέχνη, όπου εικονίζεται σε διάφορα έργα, όπως ότι την ίδια εποχή ήταν γνωστό και στην Αίγυπτο. Το ρόδι είναι ιθαγενές στην περιοχή νότια της Κασπίας, στη Βόρεια Περσία και από ’κει διαδόθηκε. Ισως, ήρθε μέσω Παλαιστίνης. Ομως στο Ακρωτήρι το βρίσκουμε στο 2000 π.Χ.!».
Ολα αυτά δεν θα είχαν αποκαλυφθεί αν δεν υπήρχαν διεπιστημονικά προγράμματα. Η ομάδα του Πρίνστον συνεργάστηκε στενά με τους συντηρητές του Ακρωτηρίου για την ανασύνθεση των αρχαίων τοιχογραφιών μέσω υπολογιστών, συνεχίζεται το πρόγραμμα της ομάδας του ΕΜΠ (καθ. Π. Μαραγκός) με την Αρχιτεκτονική Σχολή του Αριστοτελείου (καθ. Κ. Παλυβού) που αποβλέπει στην ανάγνωση της ζωγραφικής επιφάνειας των τοιχογραφιών και στη βελτιστοποίηση της εικονογραφικής τους επιφάνειας, καθώς και το πρόγραμμα του καθηγητή του Πολυτεχνείου Κ. Παπαοδυσσέα για την τρισδιάστατη αποκατάσταση της αποθήκης των πίθων. Η ίδια ομάδα έχει μελετήσει και τα γεωμετρικά σχήματα κυρίως των σπειρών.
Ομως στο Ακρωτήρι πολλά έγιναν και με τη βοήθεια των χορηγών. Σε αυτούς οφείλεται η οργάνωση των εργαστηρίων – μας θυμίζουν όλοι. Ανάμεσά τους είναι τα Ιδρύματα: Θήρας Πέτρος Νομικός, Σαμούρκα, Ψύχα, Νιάρχου. Επίσης το Ινστιτούτο Αιγαιακής Προϊστορίας, η Εθνική Τράπεζα και οι εταιρείες Μπουτάρη και Παπαστράτος.
Πηγή: Καθημερινή (12/10/08)