Νίσυρος Ι

Ταυτότητα
Έκταση: 41,263 τ.χλμ.
Μήκος ακτογραμμής: 30 χλμ.
Πληθυσμός: 948 κάτοικοι
Πρωτεύουσα του νησιού και πληθυσμός της: Μανδράκι ή Μαντράκι (682 κάτοικοι)
Διοικητική ένταξη: Επαρχία Νοτίου Αιγαίου, ΝομόςΔωδεκανήσου, Επαρχία Κω, Δήμος Νισύρου
Τοπικές εφημερίδες: "Νισυριακά Νέα" (τόπος έκδ. Αθήνα), "Η Φωνή της Νισύρου" (τόπος έκδ. Αθήνα), "Παννισυριακή Σάλπιγγα" (τόπος έκδ. Ρόδος)
Μουσεία: Αρχαιολογικό Μουσείο, Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο, Συλλογή αρχαίων αντικειμένων
Αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία: Παλαιόκαστρο, Κάστρο των Ιωαννιτών Ιπποτών στο Μανδράκι, Παναγία Σπηλιανή, Κάστρο του Εμπορειού, Ρωμαϊκές θέρμες στην Παναγία Θερμιανή, Παλαιοχριστιανικές βασιλικές στο νεκροταφείο του Μανδρακίου και στον Άγιο Φωκά
Παραδοσιακοί οικισμοί: Εμπορειός, Μανδράκι, Νικιά, Πάλοι
Φυσικά μνημεία: Ηφαίστειο. Η νότια Νίσυρος και η παράκτια θαλάσσια ζώνη έχουν ενταχθεί στο κοινοτικό πρόγραμμα προστατευομένων περιοχών "NATURA 2000". Ολόκληρο το νησί αποτελεί Σημαντική Περιοχή για τα πουλιά της Ελλάδας
Πανηγύρια: Αγίου Νικήτα (21 Ιουνίου), Δεκαπενταύγουστος στη μονή της Παναγίας της Σπηλιανής (15 Αυγούστου), Αγίου Παντελεήμονα (27 Ιουλίου), της Παναγίας της Κυράς (23 Αυγούστου), Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού (13 Σεπτεμβρίου), Αγίου Ιωάννη Θεολόγου (26 Σεπτεμβρίου)

Φυσικός χώρος – περιβάλλον
Η Νίσυρος βρίσκεται στο ΝΑ Αιγαίο, ανάμεσα στηνΚω, την Τήλο και την Αστυπάλαια. Διοικητικά υπάγεται στην επαρχία Κω του νομού Δωδεκανήσων. Το νησί, σχήματος σχεδόν κυκλικού, έχει έκταση 41,2 τ.χλμ. Με την άφιξή του στη Νίσυρο ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται αμέσως την ιδιαιτερότητά της, καθώς πρόκειται για ασυνήθιστα κατάφυτο νησί, ενώ απουσιάζουν οι απότομοι γκρεμοί στις γενικά βραχώδεις κατά τ’ άλλα ακτές. Η Νίσυρος σχηματίστηκε από ηφαιστειακές εκρήξειςκαι το εύφορο ηφαιστειογενές της έδαφος είναι ο λόγος της ανάπτυξης μιας ιδιαίτερα μεγάλης ποικιλίας σε χλωρίδα και πανίδα. Μεταξύ των 470 ειδών της χλωρίδας περιλαμβάνεται και το ενδημικό φυτό «καμπανούλα της Νισύρου» (Campanula nisyria), που έχει ενταχθεί στον κατάλογο απειλούμενων ειδών της IUCN με το χαρακτηρισμό «σπάνιο». Το ψηλότερο σημείο της Νισύρου είναι ο Προφήτης Ηλίας με υψόμετρο 698 μ. στο κέντρο περίπου του νησιού.
Το ηφαίστειο της Νισύρου είναι από τα νεότερα μεγάλα ενεργά ηφαίστεια της Ελλάδας, του οποίου τα παλαιότερα πετρώματα έχουν ηλικία περίπου 160.000 χρόνων και τα νεότερα 15.000. Διαδοχικές ηφαιστειακές εκρήξεις στην περιοχή οδήγησαν στη σταδιακή δημιουργία του νησιού, μέχρι που, 15.000 πριν, η έκρηξη που έγινε δημιούργησε τη σημερινήκαλδέρα. Η λάβα που ανάβλυζε στη διάρκεια των επόμενων εκατοντάδων χρόνων οικοδόμησε έξω από την καλδέρα το θόλο του Καραβιώτη και δίνει στη Νίσυρο τη σημερινή μορφή της. Στον πυθμένα της καλδέρας υπάρχουν ίχνη από κρατήρες, που έχουν όλοι το δικό τους όνομα. Έχουν δημιουργηθεί από αλλεπάλληλες υδροθερμικές εκρήξεις, η τελευταία των οποίων έγινε το 1887. Ο «Στέφανος» είναι από τους μεγαλύτερους και καλύτερα διατηρημένους υδροθερμικούς κρατήρες στον κόσμο. Τα αέρια που εκλύονται στην περιοχή από διάφορα σημεία έχουν θερμοκρασία 100 βαθμούς Κελσίου και δημιουργούν εντυπωσιακούς κρυστάλλους θείου. Οι άφθονες θερμές πηγές συμπληρώνουν την εικόνα του ηφαιστειογενούς νησιού.
Αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία
Τεκμήρια της αδιάσπαστης ιστορικής πορείας της Νισύρου είναι τα πολυάριθμα αρχαιολογικά κατάλοιπα που βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη την έκτασή της. Εδώ θα αναφερθούν μόνο τα σημαντικότερα από αυτά. Στα δυτικά του νησιού βρίσκεται το Παλαιόκαστρο, η αρχαία ακρόπολη της Νισύρου με ιστορία που υπερβαίνει τα 2.600 χρόνια, η οποία φτάνει προς τα ΝΔ του Μανδρακίου. Τα κυκλώπεια τείχη της προστάτευαν έναν από τους επιβλητικότερους οικισμούς της Αρχαιότητας. Είναι χτισμένο με μεγάλες πλίνθους από ηφαιστειογενή μαύρη πέτρα. Φέρει βόρεια της πύλης επιγραφή που σώζεται ακέραιη, με την οποία ορίζεται ο δημόσιος χώρος που έπρεπε να μείνει ελεύθερος για αμυντικούς λόγους.
Από τα τέλη του 18ου αιώνα άρχισε η μετατόπιση του οικισμού προς τη θάλασσα, προς το Μανδράκι, που ήταν αρχικά επίνειο, διαδικασία που στις αρχές του 20ού αιώνα είχε ολοκληρωθεί.
Πάνω ακριβώς από το Μανδράκι, σε ύψος 150 μ. και σε άμεση συνάφεια με τη μονή Σπηλιανής βρίσκεται το κάστρο των Ιωαννιτών ιπποτών, κατάλοιπο του περάσματός τους από το νησί. Κοντά του σώζεται οχυρωματικός περίβολος των Κλασικών χρόνων μεάνδηρα στο εσωτερικό.
Στην κοιλάδα ανατολικά του περιβόλου απαντά νεκροταφείο, που ήταν σε χρήση από τους Αρχαϊκούς έως τους Ρωμαϊκούς χρόνους.
Αξίζει να αναφερθούμε στο δεύτερο σημαντικό μνημείο της Νισύρου πέρα από το ηφαίστειο, τη μονή της Παναγίας της Σπηλιανής, προστάτιδας της Νισύρου και λατρευτικού κέντρου από τις αρχές τουλάχιστον του 18ου αιώνα. Βρίσκεται δυτικά από το Μανδράκι και από τη μεριά της στεριάς κλείνεται με το ενετικό φρούριο που προαναφέρθηκε. Από το Λαγκάδι 130 σκαλοπάτια οδηγούν στην κεντρική αυλή της. Η παλαιότερη τεκμηριωμένη μαρτυρία της ύπαρξης της μονής ανάγεται στο 1600. Το καθολικό είναι διαμορφωμένο στη σπηλαιώδη φυσική κοιλότητα. Στις 15 Αυγούστου διοργανώνεται προς τιμήν της μεγάλο πανηγύρι, με τις προετοιμασίες των ντόπιων να ξεκινούν από τις 6 Αυγούστου.
Ακολουθώντας πιο νότια πορεία συναντάμε στον Εμπορειό κάστρο με θεμέλια Βυζαντινής εποχής, ανάμεσα στα Νικιά και τον Εμπορειό το ενετικό φρούριο Παρλέντια, σύγχρονο με το κάστρο στο Μανδράκι, ενώ σε άλλα σημεία του νησιού έχουν εντοπιστεί πύργοι εποπτείας.
Ρωμαϊκές θέρμες έχουν βρεθεί στην Παναγία Θερμιανή κοντά σε ένα από τα δύο σύγχρονα συγκροτήματα θερμών λουτρών του νησιού, ενώ, τέλος, έχουν ερευνηθεί και μελετηθεί εννέα παλαιοχριστιανικές βασιλικές.
Παραδοσιακή και νεότερη αρχιτεκτονική
Η Νίσυρος έχει τέσσερις οικισμούς: το Μανδράκι, πρωτεύουσα και λιμάνι, τους παραθαλάσσιους Πάλους και τα ορεινά χωριά Εμπορειός και Νικιά.
Το Μανδράκι – το τοπωνύμιο απαντά στο Αιγαίο δηλώνοντας το λιμάνι – βρίσκεται στη βορειοδυτική άκρη του νησιού. Απλώνεται κάτω από το βράχο της Σπηλιανής με δαιδαλώδη δρομάκια και λευκά σπίτια στεφανωμένα με κληματαριές και λουλούδια. Η Ηλικιωμένη, που ονομάστηκε έτσι από τους τακτικούς επισκέπτες προχωρημένης ηλικίας, είναι η πιο δημοφιλής πλατεία στο Μανδράκι.
Πολύ κοντά στο Μανδράκι βρίσκονται οι Πάλοι (από το λατ. palus, τους πασσάλους όπου έδεναν τα πλοία). Αποτελούν το ψαροχώρι του νησιού.
Στην κεντρική Νίσυρο βρίσκεται ο Εμπορειός, σχεδόν εγκαταλελειμμένο αλλά ιδιαίτερα γραφικό χωριό. Τα σπίτια του είναι απλούστερα και φτωχότερα από αυτά στο Μανδράκι αλλά και τα Νικιά. Ο σεισμός του 1933 προκάλεσε σημαντικές καταστροφές στον οικισμό και υπήρξε η βασική αιτία της μαζικής μετανάστευσης που ακολούθησε.
Νοτιότερα, στο ψηλότερο σημείο του νησιού, βρίσκονται τα Νικιά, διατηρητέος αγροτικός οικισμός πάνω από το ηφαίστειο, με χαρακτηριστικά μονοκλινείς στέγες. Έχει κατάλευκα σπίτια με πολύχρωμες πόρτες και βοτσαλωτές αυλές. Χαρακτηριστικό για όλους τους οικισμούς είναι πως αναπτύσσονται με εσωστρέφεια, ώστε να προστατεύονται από το δυτικό άνεμο, τον πουνέντη.
Την εικόνα του νησιού συμπληρώνουν τα πολυάριθμα ξωκλήσια και μοναστήρια, με τα οποία είναι διάσπαρτο.
Πηγή: ΙΜΕ