Πανεπιστήμιο και τοπική κοινωνία: υπάρχουν όρια;

Ανδρέας Τρούμπης

Η συζήτηση για το παρόν και το μέλλον του ελληνικού πανεπιστημίου, ως καθαυτό ακαδημαϊκού θεσμού αλλά και ως ενός εκ των κινητήρων ανάπτυξης της χώρας, βρίσκεται στο προσκήνιο, τα τελευταία χρόνια, χωρίς αξιοσημείωτα βήματα προόδου ως προς την ωρίμανση κάποιας, της όποιας, στρατηγικής στόχευσης και πορείας. Ενα από τα μείζονα ζητήματα που παραπαίουν αδιευκρίνιστα είναι ο λειτουργικός θώκος του «περιφερειακού» πανεπιστημίου. Μία από τις όψεις της ιδιαιτερότητας του περιφερειακού πανεπιστημίου στην Ελλάδα είναι η σχέση του με τις λεγόμενες τοπικές κοινωνίες. Μια ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα συμβολή στην ανάλυση αυτής της σχέσης προτάθηκε από τον καθηγητή κ. Π. Νούτσο, στο άρθρο του «Πανεπιστήμιο και τοπική κοινωνία» («Το Βήμα», 9.8.2009). Εύχομαι να μου επιτρέπει ο καθηγητής- και ο αναγνώστης - κάποιες σκέψεις-προσθήκες στις θέσεις του, ως απόπειρα επέκτασης του διαλόγου επί του θέματος, αλλά και κάποιες διευκρινίσεις επί του παραδείγματος που χρησιμοποιεί, της δημιουργίας δηλαδή νέων τμημάτων, ιατρικής κατεύθυνσης, στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
Ο κ. Νούτσος περιγράφει με ακρίβεια το ιστορικό της εξαγγελίας και των μετέπειτα «πολιτικών» σταδίων οργάνωσης «ιατρικής σχολής» στην Κω, από το 1982 έως σήμερα. Το σημαίνον βέβαια, ως παράδειγμα, είναι η αναζήτηση ερμηνείας της σχέσης της ανάπτυξης των σπουδών ιατρικής στη χώρα- και δη στην περιφέρειά της- και της στρατηγικής ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στο πλαίσιο του αιτήματος της τοπικής κοινωνίας. Ας συμφωνήσουμε ότι η έκβαση του εγχειρήματος δεν κατανοείται με όρους «καλών ή κακών» πρωθυπουργών, πρυτάνεων, βουλευτών και δημάρχων, κ.ο.κ., αλλά ως θέμα συγχρονισμού της διαφορετικής agenda των τριών διακριτών κόσμων που εμπλέκονται: πολιτεία, πανεπιστήμιο, τοπική κοινωνία.
Το παράδειγμα του κ. Νούτσου δείχνει εύγλωττα το πώς η- κάθε- τοπική κοινωνία προσλαμβάνει την πολύπλοκη διαδικασία ίδρυσης ενός σύνθετου πανεπιστημιακού «τμήματος», εδώ σπουδών υγείας. Η σημειολογία των επιχειρημάτων είναι χαρακτηριστική στο άρθρο:
- «Τον Αύγουστο του 2003 εξαγγέλλεται επιτόπου [στην Κω] η ίδρυση Τμήματος..., με τη σύμφωνη γνώμη του Πανεπιστημίου Αιγαίου...». Η άποψη αυτή υπογραμμίζει ότι η συγκρότηση ενός περιφερειακού πανεπιστημίου παράγεται- και επιβάλλεται- εξωγενώς, ενδεχομένως δε είναι άσχετη με τον συνολικό σχεδιασμό του. Οι επιπτώσεις αξιολογούνται, τουλάχιστον, με βάση το κριτήριο του εάν ένα σύγχρονο πανεπιστήμιο είναι πρωτίστως συγκυριακό άθροισμα τμημάτων, εκτός των οραματικών του συντεταγμένων.
- «... την [άλλη] εξαγγελία κρατούν στην επικαιρότητα,... η τοπική αυτοδιοίκηση και κώοι πανεπιστημιακοί...». Η θέση αυτή αναδεικνύει ένα «κρυφό» ζήτημα της δυναμικής συγκρότησης ενός περιφερειακού πανεπιστημίου: τον ρόλο τοπικώς καταγομένων ακαδημαϊκών, που αν και εντεταγμένοι σε «κεντρικά» ιδρύματα, επιδιώκουν- θεμιτά ή μη- και την κοινωνική τους ανάδειξη στην ιδιαιτέρα πατρίδα τους, μέσω της αυτόκλητης προσφοράς υπηρεσιών «ανάπτυξης» του «τοπικού» πανεπιστημίου. Τα παραδείγματα πλεονάζουν, κάποιες φορές είναι αισθητικώς «βίαια», συχνά είναι απλώς ενοχλητικά στη γραφικότητά τους...
- «... το νησί υπερηφανεύεται για τον Ιπποκράτη...». Η άποψη αυτή θεμελιώνεται στις «μυθολογίες» του τοπικισμού και καταδεικνύει το αδιέξοδο έλλειμμα πρωθύστερων σχημάτων σκέψης. Γιατί έλλειμμα; Σχολή Επιστημών Υγείας πρέπει να γίνει για να ενισχυθούν περαιτέρω οι σχετικές σπουδές στη χώρα και το υγειονομικό δυναμικό στο (δύσκολο) Αιγαίο. Ο Ιπποκράτης, συμβολικά και ιδεολογικά, θα κοσμεί το εγχείρημα, δεν θα το παράγει. Γιατί αδιέξοδο; Απλά, γιατί εάν οι υγιείς «μύθοι» καθίστανται αποκλειστικοί οδηγοί των συγχρόνων αποφάσεών μας, τότε επειδή το Αιγαίο, όπως όλη η Ελλάδα άλλωστε, βρίθει ανάλογων «μύθων», αναγκαστικά θα καταλήγουν ανταγωνιστικοί. Και δεν διαθέτουμε κριτήριο διάκρισης μεταξύ, π.χ., Πιττακού και Ιπποκράτη, ώστε να ιεραρχηθεί παραγωγικά η περιορισμένη δημόσια δαπάνη.
Οι ιατρικές σπουδές στο Αιγαίο οφείλουν να προαχθούν άμεσα, με μοντέλα οργάνωσης και στόχευσης εξελιγμένα, όπως άλλωστε ιδιαίτερα είναι και τα προβλήματα που τις καθιστούν αναγκαίες στον νησιωτικό χώρο. Ως αποτέλεσμα ενός αυθεντικού ενδογενούς σχεδιασμού και όχι συγκυριακών πολιτικών εξαγγελιών. Από αυτόν έλκουν την πειστικότητα και την ευγένεια του σκοπού τους οι σπουδές. Στην πρώιμη μεταπολίτευση έγιναν και ελέχθησαν πολλά, κάποια αμφιβόλου αξίας αν κρίνουμε την εγκατάλειψή τους σήμερα. Το περιφερειακό πανεπιστήμιο, προϊόν αυτής της περιόδου, είναι μέγα ζήτημα για τη χώρα, ώστε να το προσεγγίζουμε με ανεπίκαιρους όρους.
Ο κ. Ανδρέας Τρούμπης είναι καθηγητής Οικολογίας, πρύτανης του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Πηγή: Το Βήμα