Νάξος: Ο Μπούργος / Το Κάστρο

Ο Μπούργος (από το ιταλικό borgo, που δηλώνει οχυρωμένο οικισμό).
Με την κατάκτηση των Λατίνων και την ίδρυση της ηγεμονίας τους, η πρωτεύουσα της γίνεται η Νάξος, η Χώρα, το Κάτω Κάστρο ή Μέσα Κάστρο, όπως ονόμαζαν την εποχή εκείνη την κατοικία του ηγεμόνα. Βόρεια και βορειοδυτικά του Κάστρου διαμορφώνεται ένας οικισμός που κατοικείται από «αστούς», Λατίνους και Έλληνες, δηλαδή από κατοίκους των οποίων η μοναδική απασχόληση δεν είναι η καλλιέργεια της γης: ο Μπούργος.
Ο Μπούργος οριοθετείται από τρεις πύλες: την Πόρτα του Γιαλού, που έφερε στο υπέρθυρό της το οικόσημο των Κρίσπων, το Εξώμπουργο, όπου η εκκλησία του Προφήτη Ηλία και την Πύλη της Εβριακής, μετά την οποία άρχιζε η συνοικία των Εβραίων. Όλοι οι δρόμοι του οδηγούν στο Κάστρο. Αρχικά δεν βρεχόταν από θάλασσα. Δεν γνωρίζουμε ποια εποχή έλαβε την τελική του οικιστική φυσιογνωμία. Το 1300, για παράδειγμα, ο Άγιος Νικόλαος μαρτυρείται σε χρυσόβουλο, ότι βρίσκεται στο «Γιαλό» κι όχι στον Μπούργο. Αντίθετα η καθολική μονή του Αγίου Αντωνίου του Αββά, παραλιακή, πλησίον της Γρόττας, δωρεά της δούκισσας Φραντζέσκας Κρίσπα προς τους Ιωαννίτες Ιππότες της Ρόδου, μέσα του 15ου αι., μαρτυρείται ότι βρίσκεται στον Μπούργο. Όποτε κι αν ολοκληρώθηκε η φυσιογνωμία του εκείνο που μέχρι σήμερα παρατηρούμε είναι οι στενοί στεγασμένοι δρόμοι, τα απρόοπτα αδιέξοδα, τα βόλτα, τους φεγγίτες, τους ανεφανούς, τα φουρούσια, τα μπαλκόνια, που υποβάλλουν την ιδέα πως το μόνο που ενδιέφερε τους ανθρώπους που διαμόρφωσαν αυτή την συνοικία ήταν να διαφύλάξουν τους εαυτούς τους και τα υπάρχοντά τους σε περίπτωση επίθεσης εχθρού ή πειρατικής επιδρομής. Δημιουργήθηκε ένα περίπλοκο συγκρότημα. Με την πάροδο του χρόνου ο οικισμός διαμορφώνεται με κέντρα της εκκλησίες που κτίζονται από τις αρχές και τα μέσα του 16ου αι., ακολουθώντας το βυζαντινό πρότυπο. Η «πλάτσα» του, δηλαδή η πλατεία του, όπου η Παναγία του Χριστού, εθεωρείτο το κέντρο του, ενώ στην «Πόρτα του Γιαλού» μαρτυρούνται λογιών λογιών μαγαζιά κι αποθήκες αλλά γίνεται και χώρος συγκέντρωσης των κατοίκων του. Στην πραγματικότητα δεν υπήρχε σχέδιο οικοδόμησης. Αλλά αυτό δεν είχε αρνητικές συνέπειες: υπήρχε μια λογική του οικισμού που επέτρεπε στον κάθε κάτοικο να βλέπει τη θάλασσα, να την αφουγκράζεται ή ν’ ανασαίνει τ’ άρωμά της. Σήμερα όλοι οι δρόμοι του οδηγούν και στη θάλασσα.
Το Κάστρο της Ναξίας.
Προαναφέραμε ότι από τον Μπούργο όλοι οι δρόμοι οδηγούσαν στο Κάστρο. Και σήμερα συμβαίνει το ίδιο. Ουδέποτε το Κάστρο επικοινωνούσε με τη θάλασσα: ο προσανατολισμός του ήταν το εσωτερικό του νησιού. Οι δρόμοι αυτοί μας οδηγούν στις πύλες του Κάστρου. «Παραπόρτι», η νότια πύλη, η βόρεια η περίφημη «Τρανή Πόρτα», κι ακόμα μια νοτιοανατολική, που σήμερα δεν σώζεται.
Η τοπική παράδοση αφηγείται ότι το έκτισε ο Μάρκος Σανούδος. Υπάρχουν ακόμα κάποιοι από τους τοίχους του περίφημου πύργου του Σανούδου που, τον χώρο του κάλυψε αφού γκρεμίστηκε το μεγαλύτερο μέρος του η μετέπειτα Σχολή των Ουρσουλινών. Καμιά μαρτυρία ωστόσο δεν έχουμε που να επιβεβαιώνει ότι επρόκειτο για το δουκικό παλάτι-φρούριο του Μάρκου Α’ Σανούδου. Η ονομασία του «Μέσα» δηλώνει ότι εκεί είχε εγκατασταθεί το κέντρο της εξουσίας.
Η αρχική οικοδομική μορφή του Κάστρου δεν είναι γνωστή, ούτε η διαμόρφωσή του κατά τα χρόνια της δυναστείας των Σανούδων. Το βέβαιο είναι ότι κατασκευάσθηκε για να φιλοξενήσει τους αποίκους-κατακτητές, κι απ’ αυτούς όσοι αναγνωρίζονταν ως nobili-ευγενείς, που αποτελούντο από άλλους λαούς, είχαν άλλες συνήθειες, πολιτικές και πολιτισμικές, άλλη θρησκεία κι αποτελούσαν μια μειονότητα σε σχέση με τον ορθόδοξο πληθυσμό του νησιού. Υποθέτουμε ότι τη σημερινή του μορφή αρχίζει να τη διαμορφώνει επί Κρίσπων, στα μέσα του 15ου αι.
Παρά την έλλειψη ή την αδυναμία των πηγών να μας διαφωτίσουν για το τι ακριβώς συνέβη και ποιες οικοδομικές φάσεις πέρασε το Κάστρο μέχρις ότου φθάσει στη σημερινή του μορφή, περνώντας τις πύλες του, περνάμε σ’ έναν άλλο χώρο και χρόνο όπου κυριαρχούν ή ηρεμία, οι στενοί σπασμένοι δρόμοι, οι εσωτερικές, κατά κανόνα, αυλές με τα λουλούδιά τους, τα αρχοντικά (παλάτια τα ονόμαζαν οι ευγενείς), με τα οικόσημα στα υπέρθυρα. Μια κάθετη εγχάραξη στη μαρμάρινη παραστάδα της Τρανής Πόρτας μας προδιαθέτει για τον διαφορετικό κόσμο στον οποίο ετοιμαζόμαστε να εισχωρήσουμε: πρόκειται για τον βενετσιάνικο πήχυ. Εδώ οι πραματευτάδες μετρούσαν τα υφάσματα που έφερναν για τις αρχόντισσες.
Από τους υποτιθέμενους δώδεκα πύργους του Κάστρου που το προστάτευαν σώζεται μόνον ένας, ο πύργος των Κρίσπι, τον οποίο η τοπική αφήγηση «θέλει» να είναι το ανάκτορο της δυναστείας αυτής, αλλά, που, στην πραγματικότητα οικοδόμησε ο φυσικός (νόθος) γιος του δούκα Γουλιέλμου του Β’, μετά το 1453, και γι αυτό δεν είχε δικαιώματα στο θρόνο της ηγεμονίας. Σήμερα λειτουργεί σαν Βυζαντινό Μουσείο, κατά την επιθυμία των δωρητών του στο Κράτος, της οικογένειας Π. Γλέζου, γι αυτό κι είναι γνωστός και ως πύργος του Γλέζου ή της Απεραθίτισας, εξαιτίας της καταγωγής της οικογένειας. Στο υπέρθυρο της εισόδου του υπάρχει ένα αρκετά περίεργο οικόσημο: μια σύνθεση με οθωμανικά και ρωσικά στοιχεία. Πρόκειται για τα διπλώματα αναγνώρισης υπηρεσιών προς τις δύο δυνάμεις της εποχής, που έλαβε ένας από τους κυρίους του πύργου, ο Ιωσήφ Μπαρότζι, αξιωματούχος της Ρωσίας – ο τάφος του βρίσκεται στο ναό του Αγίου Αντωνίου του Αββά, στην παραλία της Χώρας.
Οι στενοί ανηφορικοί δρόμοι μας φέρνουν στο πιο ψηλό σημείο του Κάστρου, όπου η Εμπορική Σχολή, δίπλα της η Καπέλλα Καζάτζα, η Σχολή των Ουρσουλινών, τα ερείπια του πύργου που η τοπική αφήγηση θέλει να είναι ο πύργος του Μάρκου Σανούδου, το Καθολικό Επισκοπικό Μέγαρο και τέλος η Μητρόπολη των Καθολικών.
Η Καπέλλα Καζάτζα (=σπίτι-εκκλησία),που η τοπική αφήγηση την θέλει να είναι το παρεκκλήσιο του Μάρκου Σανούδου κτίσθηκε τον 14ο αι. Είναι βέβαιο ότι η ίδρυση της Εμπορικής Σχολής στηρίχτηκε στην περιουσία της Καπέλλας που αυξήθηκε ακόμη περισσότερο από τα αφιερώματα των πιστών από τον 17ο αι. και μετά.
Πηγή: Naxos.gr