Ο Δον Κιχώτης είναι εδώ!

Καθώς φαίνεται ότι ζούμε την ύστερη περίοδο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, πληθαίνουν οι αποτιμήσεις των ιστορικών περιόδων του. Eτσι, εμφανίζονται «κανόνες» της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής παραγωγής κατά τους λεγόμενους Νέους και Νεώτερους Χρόνους, δηλαδή από την πτώση της Κωνσταντινούπολης (1453) ώς την κατάρρευση του τείχους του Βερολίνου (1989). Σε όλους αυτούς τους «κανόνες», ο Δον Κιχώτης κατέχει την πρώτη ή μια από τις πρώτες θέσεις. Προς επιβεβαίωση της αντικειμενικότητας αυτής της αξιολόγησης, έγκυρες εφημερίδες και περιοδικά έχουν ζητήσει από τους αναγνώστες του να υποβάλουν τον δικό τους «κανόνα». Eκπληξη φαίνεται πως αποτελεί το γεγονός ότι και σε τέτοιους καταλόγους, ο Δον Κιχώτης βρίσκεται στις πρώτες θέσεις.

Η αλήθεια είναι ότι υπό το πνεύμα μιας «αλεξανδρινής βιβλιοθήκης», ο Δον Κιχώτης δεν μπορεί να λείψει από τέτοια παρακαταθήκη. Eχοντας την άνεση να κοιτάζουμε πέντε τουλάχιστον αιώνες πίσω, μπορούμε να διακρίνουμε πως ο ευρωπαϊκός πολιτισμός έχει διακριτούς γεννήτορες. Στη λογοτεχνία, αυτοί δεν είναι άλλοι από τον Δάντη, που στα όρια μεταξύ Μεσαίωνα και Αναγέννησης κατέθεσε το όραμα ενός κόσμου ικανού να οδεύσει από την Κόλαση στον Παράδεισο, τον Ραμπελέ που απέδωσε τη λατρεία και την έκρηξη της ζωής με κολοφώνα το γέλιο, τον Τσόσερ και τον Βοκκάκιο που έφεραν αυτό το παιχνίδι στην περιοχή της αξίας του σώματος και της απόλαυσης, όπου η φυσικότητα της «αμαρτίας» ανάγεται σε αξεπέραστο και καλόδεχτο αμάρτημα της «φύσης».
Αυτή είναι μάλλον η πρώτη περίοδος του ευρωπαϊκού πνεύματος, περίοδος της αισιοδοξίας, της βεβαιότητας ότι τα πράγματα είναι καλύτερα όταν, εγκαταλείποντας την υπερβατικότητα και τη μεταφυσική, την αναζήτηση μιας βασανιστικής αγιοσύνης, τη φενάκη του ιπποτικού ηρωισμού, ο άνθρωπος αφήνεται στην καθημερινότητά του, που δεν καταδυναστεύεται από αυθεντίες και σχολαστικισμούς. Συνέπεια αυτής της αντίληψης υπήρξαν οι διαμαρτυρίες του Λούθηρου, που εντάσσονται στον Ανθρωπισμό και η Μεταρρύθμιση, όπου η Iατρική, η Kοσμογραφία, η Aστρονομία, η φυσική μεταβάλλονται σε επιστήμες, σε διαρκή αναζήτηση διά της έρευνας και του πειράματος, της μελέτης και της συναγωγής πρακτικών συμπερασμάτων, εγκαταλείποντας τις συχνά παράλογες προσεγγίσεις του Μεσαίωνα με σφραγίδα το κύρος του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.
Είναι φυσικό ότι αυτές οι καινοτομίες μετέτρεψαν τη σταθερότητα της Γης, που ώς τότε ήταν το κέντρο του Σύμπαντος, σε μιαν έντονη αστάθεια, απέναντι στην οποία υψώθηκε η αντίδραση της εξουσίας και της θρησκείας, γνωστή ως Αντιμεταρρύθμιση. Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Αντιμεταρρύθμισης ήταν η συγκροτημένη αντεπίθεση προς υποστήριξη των δογμάτων, με εμπροσθοφυλακή τα μοναστικά τάγματα και την Ιερά Εξέταση, υποστηριζόμενα από τις παπικές εντολές. Η συνθήκη του Τρέντο μπορεί να διήρκεσε μερικές δεκαετίες, στο τέλος όμως έψαλε τον θάνατο της Μεταρρύθμισης. Μετά την πρώτη περίοδο της αισιοδοξίας (1450-1530), μετά τη δεύτερη περίοδο της Μεταρρύθμισης (1500-1570), η τρίτη περίοδος, αυτή της Αντιμεταρρύθμισης (1550-1600), που συμπίπτει με τη στερέωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού, είχε οδηγήσει σε αυτό που θα ήταν η συνέχειά του: αγώνας μονάδων ή μικρών ομάδων κατά οργανωμένων συνόλων. Από την πτώση της Κωνσταντινούπολης ώς την αυγή του 17ου αιώνα, δηλαδή σε εκατόν πενήντα χρόνια, η ανατροπή που είχε ευαγγελιστεί η Αναγέννηση είχε μεταμορφωθεί σε συντηρητισμό, επιβεβαιώνοντας για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρώπης πως η επανάσταση καταλήγει να ωφελεί και να ενισχύει την τάξη, εναντίον της οποίας είχε στραφεί.
H ηθική της αποτυχίας
Η Αντιμεταρρύθμιση είχε επιβληθεί, όταν ο Δον Κιχώτης κυκλοφόρησε το 1605. Την ώρα που ο κόσμος της Ευρώπης είχε επιστρέψει στην προτέρα αυτού κατάσταση της εμπέδωσης της τάξης, της πίστης και της μισαλλοδοξίας, ο Θερβάντες φέρνει στο φως την ηθική και το μεγαλείο της αποτυχίας. Δίνει ουσιαστικά την πλέον ανθρώπινη απάντηση στον σύγχρονό του Σαίξπηρ, που βάζει τον ήρωά του Aμλετ να αναρωτιέται «να ζει κανείς ή να μη ζει; Ιδού το ερώτημα». Και το μεγαλείο του έργου του Θερβάντες βρίσκεται στην αναγνώριση ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν θα είναι παρά εξάρσεις δημιουργίας που θα καταπνίγονται από την καθεστηκυία τάξη και ότι ο άνθρωπος δεν είναι άνθρωπος παρά όταν εμπλέκεται στις εξάρσεις του, μαθαίνοντας στο πετσί του πως εξαιτίας των εξάρσεών του θα ηττηθεί στο τέλος, περιμένοντας όμως πως άλλος θα παραλάβει τη σκυτάλη. Iσως επειδή η εποχή μας έχει χάσει την επαφή με αυτήν την πραγματικότητα, αναγνωρίζει στον Δον Κιχώτη την αποκάλυψη τέτοιας ανθρώπινης διάστασης, τέτοιας αρετής. Με άλλα λόγια, ο Δον Κιχώτης εκφράζει το χαρακτηριστικό ενός κόσμου, που χωρίς την αποτυχία δεν έχει μέλλον.
Αν αυτό το χαρακτηριστικό ισχύει, τότε ο Δον Κιχώτης είναι απαραίτητος: αν δεν τον είχε γράψει ο Θερβάντες, κάποιος άλλος θα τον είχε γράψει. Εκείνο που καθιστά τον Δον Κιχώτη δημιούργημα του Θερβάντες και μόνο είναι ότι τα πρόσωπα του έργου είναι τρία: ο Δον Κιχώτης, ο Σάντσο Πάντσα και ο ίδιος ο Θερβάντες, που δεν εμφανίζεται απλώς ως ο αφηγητής, χρησιμοποιώντας το πρώτο πρόσωπο και κατευθύνοντας τον αναγνώστη, αλλά και ως εκείνος που ξέρει περί ποίου ο λόγος, αφού η ζωή του υπήρξε αρκούντως δονκιχωτική: έλαβε μέρος στη Nαυμαχία της Ναυπάκτου όπου τραυματίστηκε, πιάστηκε από πειρατές και πέρασε πέντε χρόνια αιχμαλωσίας στο Αλγέρι, όπου προσπάθησε επανειλημμένα να δραπετεύσει, επέστρεψε στην πατρίδα του, όπου δοκίμασε την τύχη του ως θεατρικός συγγραφέας, δεν πέτυχε σε αυτόν τον τομέα (παρ' όλο που έγραψε είκοσι ή τριάντα έργα), μετατράπηκε σε φοροεισπράκτορα για να καταλήξει στη φυλακή, δημοσίευσε το πρώτο μέρος του Δον Κιχώτη το 1605, δέκα χρόνια αργότερα το δεύτερο μέρος, στο μεταξύ όμως ένα άλλο «δεύτερο μέρος» είχε προηγηθεί, γραμμένο από κάποιον Αβεγιανέδα. Στο τέλος της ζωής του, ο συγγραφέας θα πέθαινε της πείνας αν δεν τύχαινε της προσοχής ενός μαικήνα αριστοκράτη. Πέθανε πάντως ενδεδυμένος το ράσο του μοναχού και ο τάφος του δεν έχει βρεθεί, παρά το ότι ο τόπος της ταφής του είναι γνωστός.
Μερικούς μήνες μετά τον θάνατο τού Θερβάντες πέθανε ο Σαίξπηρ (σε ηλικία πενήντα δύο ετών και από άγνωστη αιτία). Πολλοί αρέσκονται να σημειώνουν πως ενώ η ζωή του Θερβάντες και ο ίδιος βρίσκονται μέσα στον Δον Κιχώτη, ο Σαίξπηρ πέρασε ήρεμη ζωή, εισπράττοντας δικαιώματα από τα έργα του, αποφεύγοντας τις επαφές με τις αρχές, επιλέγοντας μιαν ανωνυμία, που του επέτρεπε να οικοδομεί τα τερατώδη ενός Μάκθεθ, διατηρώντας την ίδια στιγμή το δικαίωμα να διασκεδάζει με έναν Φάλσταφ. Αυτή η σύγκριση αποδίδει δύο όψεις της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας: εκείνη που ορμάται από τα του βίου και εκείνη που στοιχειοθετεί βίους. Ο Τόμας Μαν, που ανήκει στην πρώτη κατηγορία, λέγεται πως ταξιδεύοντας με το υπερωκειάνιο προς τη Νέα Υόρκη, είδε στον ύπνο του τον Δον Κιχώτη, ο οποίος είχε τα χαρακτηριστικά του Νίτσε-Ζαρατούστρα. Και ο Γουίλιαμ Φώκνερ, που ανήκει στη δεύτερη κατηγορία, έλεγε πως διάβαζε κάθε χρόνο τον Δον Κιχώτη, όπως άλλοι διαβάζουν τη Βίβλο. Με άλλα λόγια, είτε από εδώ είτε από εκεί, ο Θερβάντες και -διά του Θερβάντες ο Δον Κιχώτης- δεν αποφεύγεται.
Περιττό να πούμε ποιες ερμηνείες δόθηκαν σε αυτό το έργο, ποια μυθολογία δημιούργησε, ποιους ενέπνευσε. Η βιβλιογραφία είναι απέραντη, οι απόψεις πάμπολλες και συχνότατα αντικρουόμενες. Να όμως μερικές που έχουν τύχει αποδοχής: ο Μιγέλ δε Ουναμούνο απέδειξε με τον τρόπο του πως ολάκερη η Ισπανία είναι δονκιχωτική, οι ψυχολόγοι και ψυχαναλυτές ανέλυσαν τον Δον Κιχώτη, τον Σάντσο, τη Δουλτσινέα και έκαναν λόγο για συμπλέγματα, φαλλικές αναζητήσεις, λογιών υπερβάσεις (sublimations), ο Μίνκους έγραψε το μπαλέτο Δον Κιχώτης, ο κινηματογράφος βρήκε διάφορους τρόπους να αποδώσει τα κύρια κεφάλαια του έργου, λογής μιούζικαλ και κόμικς έχουν ήρωα τον Ιππότη της Ελεεινής Μορφής. Ο Χάρολντ Μπλουμ, πατέρας του πρώτου «κανόνα» της παγκόσμιας λογοτεχνίας, υποστηρίζει πως ο Δον Κιχώτης βρίσκεται στα κορυφαία έργα της λογοτεχνίας του 19ου και 20ού αιώνα, είτε πρόκειται για τον καπετάνιο Aχαμπ στον Μόμπι Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ, είτε για τον Κ. στα κείμενα του Κάφκα, είτε -παίρνω το θάρρος να προσθέσω- στον Τσέχωφ και στον Παπαδιαμάντη (π.χ. Βαρδιάνος στα Σπόρκα, Ρόδινα Ακρογιάλια), με τη δονκιχωτική «ιπποτική» ματιά.
O Δον Kιχώτης είναι τραγικός
Είναι πιθανό ότι εκεί όπου μπορεί να εντοπίσει κανείς τα πρώτα δείγματα του περάσματος του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην ύστερη φάση του, η ηθική της αποτυχίας συναντάει τον πρώτο εκφραστή της στον Δον Κιχώτη, επιβεβαιώνοντας τον Κάρολο Μαρξ, ο οποίος παρατήρησε πως η Ιστορία επαναλαμβάνεται ως κωμωδία, πράγμα που σημαίνει πως η πρώτη εμφάνισή της ήταν μια τραγωδία. Πράγματι: ο Δον Κιχώτης είναι τραγικός. Τραγικός υπήρξε και ο ευρωπαϊκός πολιτισμός ώς την ύστερη φάση του. Κάθε ύστερη φάση είναι πεπεισμένη πως ο προ των πυλών θάνατος είναι μια τραγική τιμωρία. Οι επιγενόμενοι, αν υπάρξουν, θα δουν το κωμικό ενός γνωστού τέλους.
ΦIΛIΠΠOΣ Δ. ΔPAKONTAEIΔHΣ, Συγγραφέας, μεταφραστής
Πηγή: Καθημερινή (25-12-05)