Η παγκόσμια αξία του Δον Κιχώτη

Όλοι συμφωνούμε ότι ο Δον Κιχώτης είναι το πρώτο σύγχρονο ευρωπαϊκό ρεαλιστικό μυθιστόρημα. Oμως, το ρεαλιστικό στοιχείο είναι έννοια στατική και αναλλοίωτη, ενώ ο Δον Κιχώτης αποτιμάται ως έργο με παγκόσμια αξία. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό; Για τον λόγο ότι κάθε πραγματικό έργο τέχνης, ως ζωντανός οργανισμός, ξεπερνά τον δημιουργό του και ανεξαρτητοποιείται από εκείνον. Το πιο ζωντανό και μεταβαλλόμενο στοιχείο του έργου είναι η παγκοσμιότητά του, η κοινή εκτίμηση, δηλαδή, ότι είναι ένα έργο για την ανθρώπινη συνείδηση, στοιχείο επίσης μεταβαλλόμενο διαχρονικά. Το πραγματικό έργο τέχνης εμπλουτίζει το κοινό όλων των εποχών, γι' αυτό εξάλλου εμπλουτίζεται διαρκώς και το ίδιο το έργο. Αυτό ακριβώς συμβαίνει με το Δον Κιχώτη: εμπλούτισε τη συνείδηση των αναγνωστών διαφορετικών εποχών και, χάρη στη δυναμική του μηνύματος που κόμιζε, εμπλουτίστηκε και το ίδιο.

Oξυδερκής εξερεύνηση
Ο Δον Κιχώτης κατ' επίφαση μόνο είναι ένα έργο πολύ ισπανικό, αν όχι τοπικιστικό, καθώς έχει καταξιωθεί παγκοσμίως ως μια οξυδερκής εξερεύνηση στην καρδιά του ανθρώπου. Κι αυτό διότι επιτρέπει στον αναγνώστη κάθε εποχής να συλλάβει τη διπλή υπόσταση τού είναι: σώμα και πνεύμα, δηλαδή την προσπάθεια συμβίωσης ανάμεσα στις στοιχειώδεις ανθρώπινες ανάγκες και στα υψηλά πνευματικά ιδεώδη. Aλλοτε, είχε καθιερωθεί συμβατικά αυτή η διαπάλη να ενσαρκώνεται στους δύο ήρωες, τον Δον Κιχώτη και τον Σάντσο. Αργότερα, θεωρήθηκε ότι ο Σάντσο ήταν με τη σειρά του το alter ego του ήρωα, στο μέτρο που είχε περιβληθεί με το φωτοστέφανο του ιδεαλισμού του αφεντικού του. Oμως, προσωπικά πιστεύω ότι οι πραγματικοί Σάντσοι είναι οι Σάνσονες Καράσκοι, οι μπαρμπέρηδες, οι παπάδες, οι δούκες του μυθιστορήματος, ενώ η φιγούρα του Σάντσο συμβολίζει περισσότερο τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στον υλισμό και τον ιδεαλισμό, τη διάρθρωση ανάμεσα στα δύο αυτά αντικρουόμενα στοιχεία. Αυτή η διαπάλη, λοιπόν, διαπερνά όλο το έργο και του προσδίδει έναν εγγενή δυναμισμό. Ο Θερβάντες, εξερευνώντας αυτό το ανθρώπινο υπαρξιακό ζήτημα, της σύγκρουσης ανάμεσα στον πραγματισμό (τη γη) και τον ιδεαλισμό (τον ουρανό, τον Θεό και τις ανώτερες αξίες), σύνδεσε, χωρίς να το επιδιώκει, το βιβλίο του με την Ισπανία. Από αυτήν την άποψη ο Δον Kιχώτης ανήκει ισότιμα τόσο στην Ισπανία, όσο και στην Αγγλία, τη Γαλλία…την Ευρώπη, την Αμερική, την παγκοσμιότητα.
Ο Δον Kιχώτης γράφτηκε σε μια εποχή βαθιών αλλαγών και ίσως γι' αυτόν το λόγο να είναι ένα έργο, διαχρονικό, πρωτότυπο, πρωτοποριακό. Στις αρχές του 17ου αιώνα, οι επικές περιπέτειες των παλαιών ιπποτικών βιβλίων (από την υπερβολική ανάγνωση των οποίων ο ήρωας «έχασε το τσερβέλο») δεν συγκινούσαν πια. Eνα νέο είδος εμφανιζόταν, το μυθιστόρημα. Eνα λογοτεχνικό είδος που είχε τη δύναμη να ενεργοποιήσει αισθήματα συμπάθειας προς τον ανάπηρο, να ξυπνήσει τις ανησυχίες για μια πιο δίκαια κατανομή του πλούτου, να ανοίξει την προσδοκία της αλλαγής. Hταν μια μορφή τέχνης ευγενής και επικίνδυνη, καθ' ότι, τελικά, επαναστατική. Αυτό ήταν ο Δον Kιχώτης, το πρώτο ευρωπαϊκό μυθιστορηματικό αριστούργημα με διαχρονική αξία και συνάμα προσιτό στο παγκόσμιο κοινό. Χωρίς την παρεμβολή κανενός, διαβάζοντας το έργο, καθένας είναι σε θέση να συναγάγει τα συμπεράσματά του και να ενεργήσει ελεύθερα.
Kαταδικασμένος να αποτύχει
Ο Θερβάντες είχε απόλυτη συνείδηση των προβλημάτων της εποχής του και, σπουδαίος μάστορας, έβγαλε τον «χαρισματικό ιδαλγό» από το μεσαιωνικό απλοϊκό του καβούκι και τον έριξε στην αρένα της σύγχρονης εποχής. Ο συγγραφέας γνωρίζει ότι ο ήρωάς του είναι καταδικασμένος να αποτύχει, αλλά η αποτυχία του πρέπει είναι ευγενής. Ο ήρωας «με την ασπίδα και το κοντάρι στο χέρι, με όλη τη φαντασία και τη γενναιότητα» θα νικηθεί τελικά από τις περιπέτειές του. Θα νικηθεί ο ιππότης και το παλαιό ποίημα, θα γεννηθεί όμως ο ήρωας ενός μυθιστορήματος. Θλίψη και, συνάμα, ευχαρίστηση, είναι τα συναισθήματα που προκαλούνται από αυτό τη «θανατογέννηση». Αυτό εξηγεί γιατί το έργο καταξιώθηκε και ως μνημείο ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου χιούμορ: ο αναγνώστης ξεκαρδίζεται στα γέλια με τις απίστευτες περιπέτειες, παράλληλα όμως του μένει μια θλίψη. Για όλους είναι διττό το συναίσθημα που προκαλεί το βαρύ κόστος της δύσκολης προσπάθειας για την επικράτηση του σχεδόν ακατόρθωτου ιδεώδους της δικαιοσύνης και της ευτυχίας.
Κλείνοντας αυτό το σύντομο σημείωμα, θέλω να συγχαρώ την Καθημερινή γι' αυτό το αφιερωματικό τεύχος που εικονογραφείται και από υλικό που προέρχεται από τις ποικίλες και, κατά γενική νομίζω εκτίμηση, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις του Ινστιτούτου Θερβάντες για τα τετρακόσια χρόνια από την πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος.
Πέδρο Μπαδένας Ντε Λα Πένια
Διευθυντής του Ινστιτούτου Θερβάντες της Αθήνας
Πηγή: Καθημερινή (25-12-05)