«Αυθόρμητες αντιδράσεις» σε σκηνοθεσία Γκέμπελς

Της Αννας Mαριας Δρουμπουκη*

Στις 30 Ιανουαρίου 1933, με την άνοδο στην εξουσία του Χίτλερ και του ναζιστικού κόμματος NSDAP, το μότο «Der Jud’ ist schuld» (Ο Εβραίος φταίει), που συμπυκνώνει όλη τη στερεοτυπική ιδεολογία του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος, γίνεται ιδεολογικό όπλο στη φυλετική προπαγάνδα του Τρίτου Ράιχ. Την ίδια χρονιά ξεκινούν οι πρώτες επιθέσεις σε συναγωγές και εβραϊκά καταστήματα, ενώ ακολουθεί ο νόμος της 7ης Απριλίου 1933, που αποκλείει τους Εβραίους από τη δημόσια ζωή στερώντας τους ακόμα και το δικαίωμα της εργασίας σε δημόσιες υπηρεσίες. Εναν μήνα πριν είχε ιδρυθεί το εμβληματικό στρατόπεδο Νταχάου, λίγο έξω από το Μόναχο, και στις 25 Απριλίου ψηφίστηκε ο νόμος «κατά της υπερπλήρωσης των γερμανικών σχολείων και πανεπιστημίων», που περιόριζε τους «μη αρίους» σε ένα ποσοστό 1,5% επί των μαθητών - φοιτητών. Οι περίφημοι «Νόμοι της Νυρεμβέργης» θεσπίζονται στις 15 Σεπτεμβρίου του 1935, «για την προστασία του αίματος και της γερμανικής τιμής», και στα πάρκα, στα θέατρα, στις δημόσιες πισίνες τοποθετούνται ταμπέλες που αναγράφουν «Juden unerw nscht» (Εβραίοι ανεπιθύμητοι). Με όλα αυτά τα μέτρα δεν είναι απρόσμενο που υπήρξε μια σαφώς προδιαγεγραμμένη πορεία προς το δράμα της 9ης Νοεμβρίου του 1938.

Το 1938 ήταν από τις σημαντικότερες χρονιές όσον αφορά στο εβραϊκό ζήτημα. Τον Απρίλιο του ’38 περισσότερο από το 60% των εβραϊκών καταστημάτων είχαν αδειάσει ή «αριανοποιηθεί», δηλαδή είχαν περιέλθει σε Γερμανούς ιδιοκτήτες. Από τον Οκτώβριο τα διαβατήρια των Εβραίων έπρεπε να αναγράφουν υποχρεωτικά το γράμμα «J» (από το Juden, Εβραίοι). Ενα γεγονός στάθηκε η αφορμή για τα μαζικά πογκρόμ στη Γερμανία και την Αυστρία: Στις 7 Νοεμβρίου δολοφονήθηκε στο Παρίσι ο Γερμανός διπλωμάτης Ερνστ φομ Ρατ από τον Πολωνοεβραίο Ερσελ Γκρίνσπαν, ετών 17, του οποίου οι γονείς μαζί με άλλους 17.000 Πολωνοεβραίους είχαν πρόσφατα απελαθεί από το Ράιχ. Τα κίνητρα του νεαρού Γκρίνσπαν γι’ αυτή τη δολοφονία πιθανότατα να ήταν η απέλαση των γονιών του και η απόγνωση που δημιουργούσε η ζοφερή κατάσταση της πλήρους αποστέρησης των δικαιωμάτων στην ίδια τη ζωή.

Το περιστατικό πυροδότησε μια σειρά από πογκρόμ, που είχαν ως αποτέλεσμα τη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή όλων των συναγωγών στη Γερμανία, τη σύλληψη 30.000 Εβραίων και την αποστολή τους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, το θάνατο περίπου 100 Εβραίων και τον τραυματισμό εκατοντάδων, ενώ χιλιάδες μαγαζιά υπέστησαν τεράστιες ζημιές. Οι κατεστραμμένες όψεις των βιτρινών ενέπνευσαν στους ναζί την ονομασία «Νύχτα των Κρυστάλλων». Στη διαδικασία ιστορικοποίησης του γεγονότος, έχει επιλεγεί από τους ιστορικούς να καταγραφεί η νύχτα της 9ης Νοεμβρίου ως «Νύχτα των Πογκρόμ» (Pogromnacht) προκειμένου να μην αναπαραχθεί η ονομασία των εμπνευστών και αυτουργών, δηλαδή η «Kristallnacht» (Νύχτα των Κρυστάλλων). Η ατέλειωτη εκείνη νύχτα σκηνοθετήθηκε με κάθε λεπτομέρεια από τον Γιόζεφ Γκέμπελς, υπουργό Προπαγάνδας του Ράιχ, που μέσα από το ραδιόφωνο και την εφημερίδα-επίσημο όργανο του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος «Vžlkischer Beobachter» (Λαϊκός Παρατηρητής) χαρακτήρισε τα πογκρόμ «αυθόρμητες αντιδράσεις» του γερμανικού λαού. Παρ’ όλα αυτά, ο ιστορικός Βόλφγκανγκ Μπεντζ σε μελέτη του προσεγγίζει τη «Νύχτα των Πογκρόμ» μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων των γεγονότων της 9ης Νοεμβρίου και καταλήγει στη διαπίστωση πως αυτές έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τον επίσημο λόγο του Ράιχ στις στήλες της «Vžlkischer Beobachter» περί «αυθόρμητων λαϊκών αντιδράσεων». Γεγονός είναι πως οι αντιδράσεις του πληθυσμού ποίκιλλαν. Μόνο μια μειοψηφία συμμετείχε στις επιθέσεις, με την πλειοψηφία να παρακολουθεί σιωπηρά τα γεγονότα.

Τα Ες Ες αναλαμβάνουν συστηματική και μεθοδευμένη δράση
Η 9η Νοεμβρίου ήταν από κάθε άποψη θεμελιώδες γεγονός. Το ξέσπασμα του αντισημιτισμού για πρώτη φορά παίρνει τόσο μαζικές και ακραίες διαστάσεις. Ο Εβραίος ως «άλλος», ως εκπρόσωπος μιας ιστορικά καταπιεσμένης πολιτισμικής ετερότητας, βρίσκεται ξεκάθαρα πλέον στο στόχαστρο της ναζιστικής πολιτικής που επιθυμούσε ένα Ράιχ «judenrein», δηλαδή «καθαρό από Εβραίους». Τα γεγονότα εκείνης της βραδιάς σηματοδοτούν μια πορεία που φτάνει μέχρι την απόφαση για την «Τελική Λύση του εβραϊκού ζητήματος» στις 20 Ιανουαρίου του 1942, όταν δρομολογήθηκε πλέον επίσημα στη σύσκεψη της βίλας Βάνζε, στα προάστια του Βερολίνου, η μαζική εξολόθρευση των Εβραίων, η Σοά (Ολοκαύτωμα). Η Βίλα Βάνζε μάλιστα από το 1992 έχει μετατραπεί σε μουσείο και αρχειακό κέντρο με υλικό σχετικό με τη γενοκτονία των Εβραίων. Το 1939, έναν χρόνο μετά το πογκρόμ, αρχίζει και επίσημα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, με τη βίαιη εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία.
Η «Νύχτα των Πογκρόμ» αποτελεί την πρώτη μεθοδευμένη μαζική αντισημιτική πράξη και ήταν αποτέλεσμα της ενθάρρυνσης από το καθεστώς των βίαιων αντισημιτικών εκδηλώσεων που λάμβαναν χώρα στους δρόμους καθημερινά. Η βία των δρόμων είχε ξεκινήσει από την προσάρτηση της Αυστρίας στη Γερμανία στις 12 Μαρτίου 1938, και ακόμα πιο πίσω το καλοκαίρι του 1935, όταν είχε σημειωθεί πρωτοφανής έκρηξη αντισημιτικής βίας σε πολλές γερμανικές πόλεις. Μετά τη «Νύχτα των Πογκρόμ» ακολούθησε η θέσπιση ακόμα σκληρότερων αντισημιτικών νόμων το φθινόπωρο και τον χειμώνα του 1939 που οδήγησαν στις εκτοπίσεις, την «Τελική Λύση», τα στρατόπεδα και τελικά στο «Αουσβιτς» ως συνώνυμο της ίδιας της γενοκτονίας. Μετά την 9η Νοεμβρίου, η πλήρης ευθύνη για την «επίλυση» του εβραϊκού ζητήματος είχε μεταφερθεί εξ ολοκλήρου στις μονάδες των Ες Ες που ανέλαβαν πλέον συστηματική και μεθοδευμένη δράση. Μάλιστα, σε επίσημο διασωθέν έγγραφο των Εθνικών Αρχείων της Ουάσιγκτον που υπογράφει ο Ράινχαρντ Χάιντριχ, αρχηγός των Ες Ες και δεύτερο σε σημασία πρόσωπο στην κλίμακα της διοίκησης των Ες Ες μετά τον Χάινριχ Χίμλερ, ο Χάιντριχ εμφανίζεται να διατάζει τους αρχηγούς της Γκεστάπο να έρθουν σε συνεννόηση με τις κατά τόπους αστυνομικές δυνάμεις για να καθορίσουν «τη διαχείριση των προβλεπόμενων διαδηλώσεων διαμαρτυρίας για τον θάνατο του Ερνστ φομ Ρατ». Μετά την 9η Νοεμβρίου οι εβραϊκές κοινότητες της Γερμανίας είχαν να αντιμετωπίσουν το Μπούχενβαλντ, το Σάχσενχαουζεν, το Νταχάου, αλλά και την οικονομική αφαίμαξη, καθώς πέραν της καταστροφής των επιχειρήσεών τους υποχρεώθηκαν στην καταβολή ενός δισ. μάρκων στους ναζί.
Σε συμβολικό επίπεδο, η 9η Νοεμβρίου επανεμφανίζεται σε κάθε δήωση εβραϊκού νεκροταφείου, μνημείου ή συναγωγής. Η πρόσφατη περίπτωση του διπλού εμπρησμού της ιστορικής συναγωγής των Χανίων, οι συνεχείς βανδαλισμοί του μνημείου του Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη και στη Ρόδο πριν από μερικά χρόνια, η βεβήλωση του εβραϊκού νεκροταφείου των Ιωαννίνων προβληματίζουν. Η επιτακτική ανάγκη του μετασχηματισμού της μνήμης της 9ης Νοεμβρίου σε αυτό που ο Τσβετάν Τοντόροφ ονόμασε «παραδειγματική μνήμη», δηλαδή σε παράδειγμα από το οποίο μπορούμε να βρούμε μια αρχή δράσης για το μέλλον, ανοίγει την ανάμνηση στην αναλογία και στην καθολίκευση.

* Η κ. Αννα Μαρία Δρουμπούκη είναι υποψήφια διδάκτωρ Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.