Όρος Πελέ (Pelee)

Το διαβόητο ηφαίστειο Pelee (Πελέ) ξεπροβάλλει πάνω από την πόλη St. Pierre του γαλλικού νησιού της Μαρτινίκας στην Καραϊβική. Σήμερα, η μικρή ήσυχη πόλη St. Pierreδεν έχει την μεγαλοπρέπεια που είχε στο τέλος του 19ου αιώνα, όταν ήταν μια ζωντανή αποικιακή πόλη γνωστή ως "το Παρίσι των Δυτικών Ινδιών". Ήταν μια πανέμορφη πόλη με μικρά κόκκινα εξοχικά, γραφικούς δρόμους και τροπική βλάστηση. Το 1894 αριθμούσε 20.000 κατοίκους (σήμερα έχει 5.000). Μολονότι οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν ντόπιοι, όλος ο πλούτος και η πολιτική δύναμη ελέγχονταν κυρίως από κρεολούς (μιγάδες) και κάποιους Γάλλους αποίκους που ήταν αξιωματούχοι και δημόσιοι λειτουργοί. Κανένας δεν μπορούσε να προβλέψει εκείνη την περίοδο τον τρόμο που θα σκόρπιζε στο μικρό αυτό παράδεισο το ξύπνημα του όρους Πελέ το 1902.

Ο παράδεισος γίνεται κόλαση
Κανείς δεν ανησύχησε τον Ιανουάριο του 1902, όταν το ηφαίστειο Πελέ έδειξε σημεία αυξημένης ατμιδικής δραστηριότητας. Αυτό άλλαξε, όμως, στις 23 Απριλίου όταν άρχισαν μικρές εκρήξεις στην κορυφή του ηφαιστείου. Τις επόμενες μέρες η πόλη του St. Pierreσείστηκε από σεισμούς, ενώ συγχρόνως έβρεχε στάχτη και ένα πυκνό αποπνικτικό σύννεφο θειούχων αερίων περιέβαλε την πόλη. Αυτές οι εφιαλτικές καταστάσεις χειροτέρεψαν όταν η πόλη και τα γειτονικά χωριά κατακλύστηκαν από ζωύφια και φίδια που έφυγαν από τις πλαγιές του ηφαιστείου λόγω της στάχτης και των σεισμών. Πενήντα άνθρωποι, από τους οποίους τα περισσότερα ήταν παιδιά, και διακόσια ζώα πέθαναν από τα τσιμπήματα των φιδιών.
Καθώς οι εκρήξεις εντάθηκαν, το νερό της λίμνης του κρατήρα Etang Sec θερμάνθηκε μέχρι βρασμού. Σις 5 Μαΐου τα τοιχώματα του κρατήρα υποχώρησαν και ένας καυτός χείμμαρος κατέκλυσε την κοιλάδα του ποταμού Blanche. Το καυτό νερό ανακατεμένο με τα χαλαρά πυροκλαστικά υλικά σχημάτισε ένα λαχάρ που με ταχύτητα σχεδόν 100 km/hr κάλυψε τα πάντα στο πέρασμά του, σκοτώνοντας 23 εργάτες που δούλευαν σε ένα εργοστάσιο ποτοποιίας ρουμιού κοντά στην εκβολή του ποταμού. Στη συνέχεια και κατά την είσοδό του στη θάλασσα προκάλεσε ένα τσουνάμι ύψους 3 m που πλημμύρισε την παραλία του St. Pierre.
Οι εκλογές
Η κατάσταση γινόταν απελπιστική και πολλοί άρχισαν να σκέπτονται να εγκαταλείψουν το St. Pierre και να πάνε στο Fort-de-France τη δεύτερη σε μέγεθος πόλη της Μαρτινίκας την εποχή εκείνη. Την ημέρα που συνέβη το λαχάρ, όμως, ο κυβερνήτης Louis Mouttet δέχτηκε την αναφορά μίας επιτροπής αξιωματούχων, οι οποίοι ανέβηκαν στο ηφαίστειο για να εκτιμήσουν τον κίνδυνο. Ο μόνος επιστήμονας στην ομάδα ήταν ένας δάσκαλος. Η αναφορά έλεγε πως δεν υπήρχε κανένας κίνδυνος και κανένας λόγος εγκατάλειψης της πόλης.
Το κοινό καθησύχασε και ιδιαίτερα οι πολιτικοί, αφού μια εβδομάδα μετά, στις 11 Μαΐου, ήταν προγραμματισμένες εκλογές. Οι μόνοι που θα μπορούσαν να φύγουν ήταν οι εύποροι, οι οποίοι όμως ανήκαν πολιτικά στο κόμμα του κυβερνήτη. Επιπλέον, ο κυβερνήτης έπεισε και τον εκδότη της τοπικής εφημερίδας να υποβιβάσει τον κίνδυνο του ηφαιστείου σε μια προσπάθεια να μη φύγει ο κόσμος.
Εντούτοις, κάποιοι εγκατέλειψαν την πόλη (φωτογραφία). Αυτό οδήγησε τις αρχές να στήσουν μπλόκα στο δρόμο για το Fort-de-France και να εξαναγκάζουν σε επιστροφή όσους προσπαθούσαν να φύγουν. Και σα να μην έφτανε αυτό, πολύς κόσμος ήρθε στο St. Pierre από τη γύρω περιοχή καθησυχασμένος από τα δημοσιεύματα της εφημερίδας ότι η πόλη ήταν το ασφαλέστερο μέρος εκείνη τη στιγμή. Έτσι, ο πληθυσμός έφτασε τους 28.000 κατοίκους, εκ των οποίων όλοι εκτός από δύο χάθηκαν κατά την έκρηξη της 8ης Μαΐου.

Η έκρηξη της 8ης Μαΐου 1902
Τελικά, οι εκλογές της 11ης Μαΐου έμελλαν να μη γίνουν ποτέ. Η αναφορά της επιτροπής της 5ης Μαΐου απέτυχε να προβλέψει τον κίνδυνο που παραμόνευε στη διχαλωτή χαράδρα που ξεκινούσε από τον κρατήρα του ηφαιστείου και σημάδευε σαν γιγάντιο κανόνι κατευθείαν στην πόλη του St. Pierre σε απόσταση 6 km περίπου.
Στις 7.50 το πρωί της 8ης Μαΐου, το ηφαίστειο εξερράγη με ένα εκκωφαντικό κρότο. Ένας αναπτυσσόμενος θόλος λάβας στην κορυφή του ηφαιστείου κατέρρευσε και ένα τεράστιο μαύρο νέφος αποτελούμενο από καυτά αέρια, στάχτη και ογκόλιθους κατρακύλησε στη νότια πλευρά του ηφαιστείου Πελέ και κατευθύνθηκε στην πόλη του St. Pierre, καθώς την πορεία του καθόριζε η χαράδρα που βρισκόταν στην κορυφή του ηφαιστείου. Με τρομακτική ταχύτητα πάνω από 160 km/hr έφτασε σε λιγότερο από ένα λεπτό στην πόλη. Η δύναμη του πυρακτωμένου νέφους ήταν τέτοια ώστε μετέτρεψε τα τσιμεντένια σπίτια σε ερείπια. Η θερμότητά του προκάλεσε τεράστιες πυρκαγιές, μιας και στην πόλη υπήρχαν πολλές ποτοποιίες, οι οποίες στις αποθήκες τους είχαν χιλιάδες βαρέλια με ρούμι.
Το νέφος προχώρησε στο λιμάνι όπου κατέστρεψε τουλάχιστον είκοσι αγκυροβολημένα πλοία. Το ατμόπλοιο Grappler αναποδογύρισε, ενώ το αμερικανικό ιστιοφόρο Roraima, που κατά κακή τύχη είχε αράξει μόλις πριν από λίγες ώρες, τυλίχτηκε στις φλόγες μαζί με τους επιβαίνοντές του. Από τους 28.000 ανθρώπους περίπου που βρισκόταν εκείνη τη στιγμή στην πόλη του St. Pierre επέζησαν μόνο δύο.

Το νέφος αυτό των πυρακτωμένων αερίων και στερεών που κατέστρεψε το St. Pierre ήταν μία πυροκλαστική ροή, κάτι άγνωστο όμως στους επιστήμονες της εποχής εκείνης. Γάλλοι ηφαιστειολόγοι που παρακολούθησαν παρόμοιες πυροκλαστικές ροές κατά τη μετέπειτα πορεία της ηφαιστειακής δραστηριότητας του όρους Πελέ, τις ονόμασαν nuee ardentes, δηλαδή πυρακτωμένα νέφη.
Η έκρηξη της 8ης Μαΐου κατέστρεψε μία περιοχή έκτασης 58 km2, ενώ η έκρηξη της 30ης Αυγούστου κατέστρεψε άλλα 58 km2.

Ο ακιδόμορφος θόλος λάβας
Μετά την καταστροφική έκρηξη, τον Οκτώβριο του 1902 εμφανίστηκε στον κρατήρα του ηφαιστείου ένας θόλος λάβας. Η μορφή του ήταν μοναδική μοιάζοντας με τεράστια ακίδα σαν γιγάντιος οβελίσκος. Κατά τις μαρτυρίες ήταν ο πιο θεαματικός θόλος λάβας των ιστορικών χρόνων. Μεγάλωνε με εξαιρετική ταχύτητα μέχρι και 15 m την ημέρα, φτάνοντας στο ύψος των 300 m περίπου από τον κρατήρα και έχοντας διάμετρο στη βάση περίπου 150 m. Κατά τη διάρκεια της νύχτας φεγγοβολούσε, καθώς οι ρωγμές στην επιφάνειά του άφηναν να φαίνεται η πυρακτωμένη λάβα στο εσωτερικό του. Τελικά, ο θόλος κατέστη ασταθής και στα μέσα του 1903 κατέρρευσε.
Πηγή: ΑΠΘ, Σχολή Θετικών Επιστημών, Τμήμα Γεωλογίας