«Κύριοι, ζητήσατε να σας απαντήσω σε χίλια δυο πράγματα, αλλά κανένας δεν θέλησε να μάθει ποιος ήταν ο δάσκαλός μου, ποιος μου έδειξε και μου άνοιξε το δρόμο για την ανώτερη μαθηματική επιστήμη, σκέψη και έρευνα. Και, για να μη σας κουράσω, σας το λέω έτσι απλά, χωρίς λεπτομέρειες, ότι μεγάλος μου δάσκαλος ήταν ο αξεπέραστος Έλληνας Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, στον οποίο, εγώ προσωπικά, αλλά και η μαθηματική επιστήμη, η φυσική, η σοφία του αιώνα μας, χρωστάμε τα πάντα».Άλμπερτ Αϊνστάιν, 1955
ΤΟΥ ΤΑΣΟΥ ΚΑΦΑΝΤΑΡΗ
από το περιοδικό Discovery & Science
Τεύχος 1 - Ιούνιος 2005
ΠΟΙΟΣ ΗΤΑΝ ΑΡΑΓΕ αυτός ο «αξεπέραστος Έλληνας» στον οποίο χρωστάει τα πάντα η επιστήμη του 20ού αιώνα κατά τον Αϊνστάιν; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι πολυσύνθετη. Είναι τόσο σύνθετη, που, για να την κατανοήσουμε, πρέπει να γυρίσουμε πολύ πίσω στο παρελθόν να φτάσουμε μέχρι... το Φανάρι.
Όπως όλοι γνωρίζουμε, οι Τούρκοι μπορεί να κατέλυσαν την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία -τη μετονομασθείσα Βυζαντινή-, ωστόσο βασίστηκαν στους μορφωμένους Έλληνες του Φαναριού για να τη διοικήσουν.
Μία από τις φημισμένες εκείνες οικογένειες Φαναριωτών ήταν και του Στέφανου Καραθεοδωρή, που καταγόταν από τη Βύσσα της Αδριανούπολης. Ο Στέφανος είχε σπουδάσει ιατρική στην Πίζα, μιλούσε 17 γλώσσες και είχε γίνει ο επίσημος γιατρός του σουλτάνου Μαχμούτ Β'. Ίδρυσε την Αυτοκρατορική Ιατρική Σχολή και διατέλεσε έφορος της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Σύζυγός του ήταν η Ρωξάνδρα Μαυροκορδάτου και γιος του ο Αλέξανδρος, που έγινε νομικός, μαθηματικός και διπλωμάτης. Ο Αλέξανδρος διορίστηκε ηγεμόνας της Σάμου (1885-1894) και το 1895 έγινε ηγεμόνας της Κρήτης, όπου ίδρυσε το πρώτο Γενικό Χημείο του Κράτους, στα Χανιά.
Ξάδελφος του Αλέξανδρου Καραθεοδωρή-πασά ήταν ο Στέφανος, ένας λαμπρός νομικός και διπλωμάτης καριέρας, ο οποίος παντρεύτηκε τη Δέσποινα Πετροκόκκινου, που ήταν γόνος πλούσιας χιώτικης οικογένειας της Μασσαλίας. Μέλος της Ακαδημίας Διεθνούς Δικαίου των Βρυξελλών, ο Στέφανος Καραθεοδωρή υπηρέτησε στις οθωμανικές πρεσβείες του Βερολίνου, της Στοκχόλμης, της Βιέννης και των Βρυξελλών. Το 1873, όταν η οικογένεια του ζούσε στο Βερολίνο, γεννήθηκε ο γιος τους Κωνσταντίνος. Ο Κωνσταντίνος έμελλε να παντρευτεί τη θεία του και κόρη του Αλέξανδρου, Ευφροσύνη, και να γίνει θείος του «πατέρα των πεπερασμένων στοιχείων» και λαμπρότερου Έλληνα των εφαρμοσμένων μαθηματικών, του Ιωάννη Αργύρη!
Όπως υποψιάζεστε, οι βυζαντινής πλοκής προδιαγραφές του Κωνσταντίνου ήταν να ζήσει μια μυθιστορηματική ζωή, που μόνο διαβάζοντας το βιβλίο της κόρης του Δέσποινας («Κωνσταντίνος ΚαραΘεοδωρή», εκδόσεις Κάκτος, 2000) μπορεί κανείς να τη συλλάβει. Θα προσπαθήσουμε όμως να συλλέξουμε ψήγματα της.
Ex-Oriente Lux
Τη μέρα που γεννήθηκε ο Κωνσταντίνος, στις 13 Σεπτεμβρίου, αντίκρισε το χλωμό ήλιο του Βερολίνου, αλλά τα δύο επόμενα χρόνια έζησε στο σπίτι του παππού του, στην Κωνσταντινούπολη. Σύντομα, όμως, το 1875, ο πατέρας του έγινε πρέσβης στο Βέλγιο, οπότε ο μικρός Κωσταντής γνώρισε τις Βρυξέλλες. Κληρονομώντας την οικογενειακή κλίση προς τις γλώσσες, έμαθε από μωρό να μιλάει τέλεια ελληνικά και γαλλικά, έπειτα γερμανικά και τουρκικά, αργότερα αγγλικά, ιταλικά και... αρχαίες γλώσσες. Και όλα αυτά μολονότι στο σπίτι απαγορευόταν η χρήση οποιασδήποτε άλλης γλώσσας εκτός της ελληνικής!
Πήγε γυμνάσιο στο σχολείο Athene Royal d' Exelles, όπου έδειξε για πρώτη φορά την κλίση του στα μαθηματικά και κέρδισε δύο φορές το πρώτο βραβείο στον εθνικό βελγικό μαθητικό διαγωνισμό. Όπως αφηγείται η κόρη του στο βιβλίο της, «τα μαθηματικά δεν ήταν μόνο το όνειρο του αλλά ο κόσμος του, η ζωή του όλη». Ο πατέρας του όμως δεν ήθελε να σπουδάσει μαθηματικά, γιατί πίστευε ότι δεν θα ήταν ένα αποδοτικό επάγγελμα. Υπακούοντας στο πατρικό θέλημα, ο Κωνσταντίνος σπούδασε στη Βελγική Στρατιωτική Σχολή, από την οποία αποφοίτησε το 1895, ως αξιωματικός του μηχανικού, και πήρε το δίπλωμα του πολιτικού μηχανικού. Ταξίδεψε το 1895 στην Κρήτη, στον τότε ηγεμόνα θείο του Αλέξανδρο, όπου γνώρισε και τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Έπειτα πήγε στο Λονδίνο και το 1897 βρήκε δουλειά ως βοηθός μηχανικός στα έργα του φράγματος Ασιούτ που οι Άγγλοι κατασκεύαζαν στην Αίγυπτο. Εκεί επισκέφθηκε τα αρχαία μνημεία και μέτρησε την Πυραμίδα του Χέοπα. Εντυπωσιασμένος από τις αναλογίες που ανακάλυψε, άρχισε να ξαναδιαβάζει βιβλία μαθηματικών. Αυτό ήταν! Αποφάσισε να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στην επιστήμη. Εγκατέλειψε την Αίγυπτο το 1900 και πήγε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, όπου δίδασκε ο Schultz. Το 1902 ακολούθησε τον καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο του Γκέτιγκεν, όπου ήδη δίδασκαν οι επίσης φημισμένοι Klein, Hilbert και Minkowski. Το 1904 παρουσίασε τη διδακτορική του διατριβή «Περί των ασυνεχών λύσεων στο λογισμό των μεταβολών». Η διατριβή του ήταν η πρώτη μελέτη που ασχολήθηκε συστηματικά με τη θεωρία των σποραδικών λύσεων και η μετέπειτα έρευνα του στον κλάδο αυτό απέφερε σημαντικά αποτελέσματα σε άλλους τομείς. Αν όμως η διδακτορική διατριβή του άνοιξε τις πόρτες της επιστημονικής κοινότητας, δεν συνέβη το ίδιο και με τις πόρτες του Πανεπιστημίου Αθηνών ή της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, όπου απευθύνθηκε. Οι αρμόδιοι του είπαν ότι έχουν θέση γι' αυτόν μόνο ως δασκάλου σε σχολεία της επαρχίας!
Απογοητευμένος, αποφάσισε να συνεχίσει την ακαδημαϊκή σταδιοδρομία του στη Γερμανία. Παρουσίασε την υφηγεσία του «Ισχυρά μέγιστα και ελάχιστα των αυλών ολοκληρωμάτων» και, το Μάρτιο του 1905, αναγορεύτηκε υφηγητής - σε χρόνο ρεκόρ. Το 1907 έχασε τον πατέρα του και το 1909 παντρεύτηκε στην Κωνσταντινούπολη την Ευφροσύνη, που του χάρισε δύο παιδιά, τη Δέσποινα και το Στέφανο. Το 1909 έγινε τακτικός καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Ανόβερο, επεξέτεινε τις μελέτες του στο χώρο της φυσικής και διατύπωσε τα δύο αξιώματα του επί της θερμοδυναμικής.
Η συνέχεια στην ακαδημαϊκή καριέρα του Καραθεοδωρή ήταν θριαμβευτική και το πεδίο της έρευνας του ευρύ: λογισμός των μεταβολών, μερικές διαφορικές εξισώσεις, πραγματικές συναρτήσεις, μιγαδικές συναρτήσεις, γεωμετρική οπτική, θερμοδυναμική, γεωμετρία, θεωρία των συνόλων, αστρονομία, Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας. Η φήμη του εξαπλώθηκε και κατέλαβε διαδοχικά έδρες διδασκαλίας μαθηματικών στα πανεπιστήμια της Βόννης, του Μπρεσλάου, του Γκέτιγκεν και του Βερολίνου. Με το βιβλίο του «Μαθήματα Πραγματικών Συναρτήσεων» (1918) κέρδισε την παγκόσμια αναγνώριση και, το 1919, ο Max Plank τον υποδέχτηκε ως μέλος της Πρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Όμως, την ίδια χρονιά συνέβη κάτι που λαχταρούσε ακόμη πιο πολύ: Τον κάλεσε ο Βενιζέλος να αναλάβει την ίδρυση και οργάνωση του Πανεπιστημίου της Ιωνίας. Ο Καραθεοδωρή εγκατέλειψε τα πάντα και έσπευσε να ανταποκριθεί στο αίτημα του. Στις 2 Ιουνίου του 1920 αναγορεύτηκε καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και τον Αύγουστο παρουσίασε μια μελέτη για την οργάνωση ενός υποδειγματικού πανεπιστημίου. Πρότεινε ως έδρα τη Σμύρνη, την Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη. Το Σεπτέμβριο ο Βενιζέλος του είπε: «Θα πάτε εις την Σμύρνην, όπου θα σας παράσχουν όλας τας ευκολίας». Ο Καραθεοδωρής άρχισε έναν οργανωτικό μαραθώνιο και το καλοκαίρι του 1922 ήταν όλα έτοιμα για να αρχίσουν τα μαθήματα. Ένα πανεπιστήμιο πρωτοποριακό, με έμβλημα το «Φως εξ Ανατολών», όπου θα υπήρχε και Ανώτερο Ισλαμικό Ιεροδιδασκαλείο και Σχολή Ανατολικών Γλωσσών.
Ο φρικτός όμως Αύγουστος τον πρόλαβε. Οι Τούρκοι μπήκαν στη Σμύρνη σφάζοντας τον πληθυσμό και το νεότευκτο πανεπιστήμιο ήταν ένας από τους στόχους εμπρησμού τους. Ο Καραθεοδωρή έκανε τα πάντα για να σώσει τον πλούτο της βιβλιοθήκης και των εργαστηρίων, μεταφέροντάς τα στα πλοία. Ο ίδιος μόλις που σώθηκε. Έφτασε στην Αθήνα, πρόσφυγας και αυτός. Η ακαδημαϊκή κοινότητα, συμπεριφερόμενη με μικροψυχία, του ανέθεσε τη διδασκαλία των στοιχειωδών μαθηματικών στους Πρωτοετείς σπουδαστές. Εντούτοις, ο Καραθεοδωρή δέχτηκε ταπεινά την ανάθεση. Άλλωστε, όπως είχε πει ο γνωστός μαθηματικός Εrhard Shmidt, «ο Καραθεοδωρή ήταν παντελώς ελεύθερος από τα διαδεδομένα αμαρτήματα της ζήλιας και του φθόνου που μαστίζουν τόσο συχνά την ακαδημαϊκή κοινότητα». Ωστόσο, το ακροατήριό του δεν χαρακτηριζόταν από σεβασμό. Μια ημέρα, ένας φοιτητής -γιος ναυάρχου- διέκοψε τη διάλεξη του, φωνάζοντας του στα γερμανικά. Αυτό ξεπέρασε τα όρια του ευγενούς και πράου καθηγητή και όταν το 1924 ο διάσημος φυσικός Sommerfeld τον κάλεσε να διαδεχτεί στην έδρα του Πανεπιστημίου του Μονάχου τον διάσημο Lindemann, αποδέχτηκε αμέσως την πρόσκληση.
Το 1928 ο Καραθεοδωρή ήταν στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ των ΗΠΑ, ως ο πρώτος επισκέπτης καθηγητής της Αμερικανικής Μαθηματικής Εταιρείας, προσκεκλημένος για μια σειρά διαλέξεων σε 20 αμερικανικά πανεπιστήμια. Είχε ήδη εκλεγεί τακτικό μέλος σε πολλές ακαδημίες (Βερολίνου, Μονάχου, Γκέτιγκεν, Μπολόνιας, Βελγίου και Αθηνών), ενώ αξιοσημείωτη ήταν η εκλογή του στην Παπική Ακαδημία της Ρώμης. Όμως, με τη νίκη του Κόμματος των Φιλελευθέρων, τον Αύγουστο του 1928, έγινε ξανά συνομιλητής του Βενιζέλου για την αναμόρφωση της ανώτατης εκπαίδευσης. Επέστρεψε στη διδακτική και ερευνητική του εργασία στο Μόναχο και δημοσίευε συνεχώς νέες μελέτες και βιβλία. Ασχολούμενος με τις πραγματικές συναρτήσεις, εμπνεύστηκε μια αξιωματική διατύπωση για τη μετρικότητα και το μέτρο των σημειοσυνόλων στον ν-διάστατο ευκλείδειο χώρο. Η επέλαση των ναζί στην εξουσία, το 1933, τον άφησε άναυδο - όπως όλους τους αστούς επιστήμονες της Γερμανίας- και μόνο όταν πλέον άρχισαν οι μαζικές διώξεις των Εβραίων πήρε θέση. Θέση όμως που δεν εκφράστηκε δημόσια, παρά μόνο με σιωπηλό και υπόγειο έργο: Χρησιμοποίησε το κύρος του ως μέλους της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών και τις γνωριμίες του με στελέχη της εξουσίας για να διασφαλίσει ή να φυγαδέψει στο εξωτερικό συναδέλφους εβραϊκής καταγωγής - όπως οι Τietze, Perron και Sommerfeld. Μετά τον πόλεμο, συνταξιούχος πλέον, συνέβαλε στην ανανέωση της εμπιστοσύνης του κοινού στη γερμανική επιστημονική κοινότητα. Το Δεκέμβριο του 1949 μίλησε για τελευταία φορά στο Μαθηματικό Συμπόσιο του Μονάχου. Λίγο μετά αρρώστησε βαριά και πέθανε στις 2 Φεβρουαρίου του 1960.
Το 1954 η Βαυαρική Ακαδημία Επιστημών δημοσίευσε το έργο του σε πέντε τόμους. Τα συγγράμματα του -232 περίπου εργασίες, από τις οποίες δημοσιεύθηκαν οι 165- είναι όλα σχεδόν θεμελιώδεις έρευνες εξαιρετικής έμπνευσης, που τον ανέδειξαν σε ρυμοτόμο της μαθηματικής διανόησης. Το 1973, στα εκατόχρονα του, γιορτάστηκε το Παγκόσμιο Έτος Καραθεοδωρή. Η Γερμανία τον κατέταξε μεταξύ των μεγάλων μαθηματικών της και, το 1998, το Πανεπιστήμιο του Μονάχου τον τίμησε ως «κορυφαία προσωπικότητα της πνευματικής ζωής του 20ού αιώνα, ως φαινόμενο πνευματικής πολυμέρειας, ως στοχαστή, ερευνητή, οραματιστή, πανεπιστημιακό δάσκαλο και ρήτορα». Το πορτρέτο του βρίσκεται σήμερα ανάμεσα σε εκείνα του Hilbert και του Riemann, στην αίθουσα διαλέξεων του διάσημου ερευνητικού κέντρου του Oberwolfach.
Όσο για την πατρίδα του... τον αναγόρευσε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1927, όταν ήταν πια «ακίνδυνος» για τους εντός και αφού είχαν προηγηθεί έξι ξένες ακαδημίες...Για να μη λένε ότι δεν αναγνωρίζουμε τα χρέη μας!
ΤΑ «ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ» ΤΟΥ ΑΪΝΣΤΑΙΝ Η ΓΝΩΡΙΜΙΑ και η συνεργασία Καραθεοδωρή-Άλμπερτ Αϊνστάιν οδήγησαν σε διάφορα σχόλια, που φτάνουν μέχρι και στο ότι ο Αϊνστάιν υπέκλεψε τη Θεωρία της Σχετικότητας από τον «δικό μας» επιστήμονα. Για να μην επεκταθούμε και στα σενάρια συνωμοσίας που θέλουν τον Καραθεοδωρή ιδρυτή της φιλικοεταιρικής «Ομάδα Ε»...
Εκείνο που ιστορικά διακριβώνουμε είναι ότι το 19Ι5 ο Αϊνστάιν επισκέφθηκε το Πανεπιστήμιο του Γκέτιγκεν για μια σειρά διαλέξεων επάνω στην ήδη διατυπωθείσα θεωρία του για τη βαρύτητα και τη σχετικότητα. Εκεί γνωρίστηκε με τον Καραθεοδωρή και ανέπτυξαν σχέσεις αλληλοεκτίμησης και σεβασμού.
Η σχετική αλληλογραφία τους που έχει διασωθεί ξεκινά με μια επιστολή του Αϊνστάιν, στις 6 Σεπτεμβρίου του 1916, όπου ο Αϊνστάιν έλεγε μεταξύ άλλων:
«Θα θέλατε να σκεφτείτε λίγο το πρόβλημα των κλειστών τροχιών χρόνου; Εδώ βρίσκεται η ουσία του ακόμη ανεπίλυτου μέρους του προβλήματος του χωροχρόνου».
Ο Καραθεοδωρή απάντησε με κάποιους υπολογισμούς, στις 16 Δεκεμβρίου. Και ο Αϊνστάιν ανταπάντησε:
«Αγαπητέ συνάδελφε,
Βρίσκω Θαυμάσιο τον υπολογισμό που κάνατε. Τώρα τα καταλαβαίνω όλα. [...] Πρέπει, νομίζω, να δημοσιεύσετε τη θεωρία σας "Στα χρονικά της Φυσικής", διότι οι φυσικοί, όπως εγώ, δεν γνωρίζουν τίποτε από αυτό το αντικείμενο. Με την επιστολή μου αυτή θα πρέπει να σας θύμισα Βερολινέζο που μόλις ανακάλυψε το Γκρούνβαλντ, (ΣΜ. Πολυτελές προάστιο του Βερολίνου) και διερωτάται αν ζούσαν ήδη άνθρωποι εκεί. Αν θέλετε να μπείτε στον κόπο να μου εξηγήσετε και τους κανονικούς μετασχηματισμούς, θα έχετε βρει έναν ευγνώμονα και ευσυνείδητο ακροατή. Αν μάλιστα λύσετε και το πρόβλημα των κλειστών τροχιών του χρόνου, θα υποκλιθώ ενώπιον σας. Η αλήθεια που κρύβεται πίσω τους αξίζει πραγματικά λίγο ιδρώτα. Με τους καλύτερους χαιρετισμούς, δικός σας,
Άλμπερτ Αϊνστάιν»
Όπως διαφαίνεται, ο Καραθεοδωρή υπήρξε μέγας δάσκαλος του Αϊνστάιν στη μαθηματική θωράκιση των θεωριών του, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο Αϊνστάιν δεν δικαιούται την πατρότητα τους! Άλλωστε... ποιος δεν χρειάστηκε κάποια στιγμή ένα καλό φροντιστήριο;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου